By Emirhan Özkır
From: İstanbul
Attending: İstanbul Medipol University, Faculty of Communication, Public Relations & Advertising
Age: 20 years old
Hadice Hayriye Ayşe Dürrüşehvar Sultan was born on 26 January 1914 in her father Abdülmecid Efendi’s mansion in Çamlıca. Her mother, Atiye Mehisti Kadınefendi (1892–1964), was of Abkhazia descent. Abdülmecid Efendi was the fourth son of Sultan Abdülaziz, and thus Dürrüşehvar Sultan belonged to the Aziz branch of the imperial dynasty. Dürrüşehvar means “a pearl reserved for kings,” and was originally a name given to concubines. It was customary to give princesses of the Ottoman dynasty traditional Muslim names such as Ayşe, Fatma, or Hadice; however, Abdülmecid Efendi—who was fond of royal, Persianate names and possessed a temperament rather different from the princes of his time—gave his daughter the name Dürrüşehvar. Princesses were generally given one or two names—such as Zekiye, Fatma Naime, or Rukiye Sabiha—but under the influence of Europeanization, Abdülmecid Efendi gave his daughter four names, just like European princesses (Queen Elizabeth II of the United Kingdom, for instance, officially bore three names: Elizabeth Alexandra Mary). Abdülmecid Efendi was a cultured, intellectual, and artistically inclined figure—a skilled painter and calligrapher. In addition to Arabic and Persian, he spoke fluent French, as well as some German and English. He spoke French with a Parisian accent; foreigners in Istanbul who knew him used to say that “when he was not wearing his fez, he resembled a well-educated Frenchman.” He was acquainted with many of the intellectual figures of the era. Yet his free and sociable manner, and the ease with which he mingled in society, were at times criticized. He was deeply devoted to his family and paid great attention to the education and upbringing of his children.
Her brother, Ömer Faruk Efendi—brother by father but not by mother—was considerably older than Dürrüşehvar Sultan. Like her elder brother, Dürrüşehvar Sultan received an excellent education from a very young age. She knew eight languages, and after the age of forty she learned Italian in order to converse with her Italian friends. The princess spent the earliest years of her childhood in a mansion situated on the lush, expansive grounds of İcadiye Hill; the mansion is now used as the headquarters of Koç Holding. In 1918, upon the death of Sultan Mehmed Reşad, Sultan Vahideddin ascended the throne, and Abdülmecid Efendi became the crown prince. In 1922, with the abolition of the sultanate and Sultan Vahideddin’s departure from Istanbul, the Grand National Assembly in Ankara declared Abdülmecid Efendi the caliph. Following this, Dürrüşehvar Sultan and her family moved from their mansion in Çamlıca to Dolmabahçe Palace.
Dürrüşehvar Sultan’s niece, Neslişah Sultan, recounts her memories of her aunt with the following words:
“We even had a peacock adventure in Dolmabahçe…
There were peacocks of every color in the courtyard of the harem—white, blue, multicolored… At that time my aunt Dürrüşehvar was about ten years old. One day, while we were playing together in the garden, we suddenly had the idea to catch a deep-blue peacock and run into the harem with it. There was a narrow staircase leading up to my parents’ quarters. With great difficulty, we climbed the stairs with the peacock in our arms. Next to the sitting room there was a small lavatory-like place. My father happened to be there at that moment, shaving… His face and hands were covered in soap. When he saw my aunt and me standing there with a peacock in our arms, he screamed in astonishment and scolded us. When he yelled, we got scared, and as we stepped back, we tumbled down the stairs. Just imagine the scene: a man with his face covered in soap, two children rolling down the staircase, my mother shouting in excitement as she saw us falling, a blue peacock shrieking at the top of its lungs, and feathers flying everywhere…
We rolled all the way down, but thankfully neither of us was hurt…”
On 3 March 1924, the Grand National Assembly abolished the caliphate and exiled the imperial family. Dürrüşehvar Sultan was forced to leave her homeland at the age of ten. She recounts this event with deep emotion in her memoir Doğan, published in India in 1947:
“I could bear it no longer. ‘O great Conqueror,’ I said, ‘look at whose hands your masterpiece has fallen! They do not want the only true guardian of it—your noble family!
They are expelling from his homeland the caliph who is rightfully worthy of being your descendant. By rejecting his service, they trampled upon his heart, which was filled with love for his country. They have stained the name of your nation, which until now had remained unblemished. The House of Osman, which revealed the nobility of the Turkish lineage, has been cast out of the beloved bosom of its ancient homeland…
I could not feast my eyes enough upon this dear land of our noble ancestors. ‘At the very least, do not forget us!’ I said… All my hopes had collapsed, and the bright lights of happiness had been extinguished. Retreating to a dark corner, I tried to wipe away the memories of those disastrous days with my tears. We left behind the extinguished hearth of the Ottoman family, which had ruled for seven centuries, and abandoned the throne once occupied by the geniuses who filled Turkish history with glory, leaving our ancestors’ cherished homeland without a protector…
As a final keepsake from the country, I picked up a pebble from the ground. Pressing this tiny piece of my homeland to my heart, I reflected.”
The caliph and his family were hastily ordered to prepare and were sent into exile within twenty-four hours. They first went to Switzerland and then, due to financial difficulties, moved to Nice in the south of France. Dürrüşehvar Sultan continued her education while in Nice, taking English lessons from her English tutor, Miss Richards.
At times, father and daughter played tennis together or took walks along the coast of Nice. When the caliph’s money ran out in exile, first Prince Ömer Toussoun of Egypt, and later the Nizam of Hyderabad, sent financial assistance. On 20 December 1931, Dürrüşehvar Sultan married Prince Azam Jah, son of the Nizam of Hyderabad, Osman Ali Khan; her cousin Nilüfer Hanımsultan, granddaughter of Sultan Murad V, married the Nizam’s younger son.
The marriage ceremony of the princesses was performed by Şerif Pasha, husband of Dürrüşehvar Sultan’s aunt, Emine Sultan. Thus Dürrüşehvar became the Princess of Berar. For the sake of her own future and that of her family, she showed noble self-sacrifice by marrying someone who was not her equal in status. The Nizam, one of the richest men in the world at the time, had granted the caliph an allowance of £300 in 1925; after becoming related through marriage, he increased it to £500. This marriage provided the exiled dynasty with some relief.
Dürrüşehvar Sultan travelled to Hyderabad accompanied by her mother, twenty-two ladies-in-waiting who had once served in the Ottoman palaces and whom she had brought from Turkey, and her father’s secretary, Hüseyin Nakib Bey. Hyderabad was the largest Muslim principality in India, and its rulers were called “Nizam.” The people of Hyderabad were exceedingly pleased and honored by the arrival of the Caliph’s daughter as a royal bride.
The princess soon learned Urdu, the local language, and engaged in charitable activities. She became well-loved in Hyderabad, known for her beauty and grace. However, having lived first in the palace life of Istanbul and then in France, she could not adapt to Hyderabad’s climate and customs and could not find happiness there. After all, this was not a marriage of love but one undertaken for political reasons. Through it, the Nizam became related to the Ottoman dynasty and the caliph, and the financially struggling exiled family gained some respite. Accordingly, Dürrüşehvar Sultan continued her marriage with a strong sense of duty.
In 1933, her eldest son, Prince Mukarram Jah, was born, followed by her younger son, Prince Muffakham Jah, in 1939. In 1935, Dürrüşehvar Sultan and her husband were invited to the jubilee celebrations marking the 25th anniversary of King George V’s accession to the throne, under the titles Prince and Princess of Berar.
For the jubilee, the palace divided the invited guests into two groups: those coming from independent countries and those from territories under British rule. Since India was under British sovereignty, Dürrüşehvar Sultan and her husband were expected to be placed in the second group. However, when Queen Mary (the grandmother of Queen Elizabeth II) examined the list and saw Dürrüşehvar Sultan’s name, she remarked, “It would be inappropriate for a princess who has received imperial upbringing to be placed in the second group,” and had her moved to the first category.
Thus, at the jubilee dinner, Dürrüşehvar Sultan was accompanied not by her husband but by Prince Mohamed Abdel Moneim, who represented Egypt. Prince Abdel Moneim would later marry Dürrüşehvar Sultan’s niece, Neslişah Sultan, becoming a son-in-law of the Ottoman dynasty.
Among the guests, Dürrüşehvar Sultan encountered İsmet İnönü, then Prime Minister of Turkey. Instead of shaking the hand extended to her, she raised her own hand to the imperial order she wore around her neck, cast İnönü a stern glance, turned her back, and walked away.
In 1939, the caliph moved from Nice to Paris, and in the month of Ramadan in 1944 he passed away in his Paris home. Ayşe Sultan, daughter of Sultan Abdülhamid II, describes the caliph’s death with the following words:
“On Wednesday, 24 August 1944, close to one o’clock, the doorbell rang. One of the caliph’s attendants had come, left a note specifically for me, and immediately departed. I took the paper and opened it. It was a letter from Commander Cercaldi, the caliph’s secretary and the steward of his household. The letter read: ‘His Majesty the Caliph passed away suddenly today at 11 o’clock.’
As soon as I read it, my tears began to flow. I immediately called out to my son Osman: ‘My son! The Caliph has passed away. We must go at once.’ My son, too, was overcome with sorrow and asked me for details. I told him there were none, and that we had to hurry and learn the rest in person. This was true—and we absolutely had to go, for the Caliph was the last head of our family. Moreover, I held a special respect for him. Saying ‘Allah is merciful,’ I took my son by the arm and stepped out into the street…
At last we reached the Caliph’s house. From the outside, it appeared calm. We came to the gate. The garden door was slightly ajar; we entered, taking a deep breath. We rang the bell of the residence. An Armenian servant opened the door, and involuntarily I asked, ‘What happened?’ She replied, ‘Ah, efendim, what was to happen has happened.’
We were halfway up the large stone staircase when we heard the cries of Bihrûze Hanım, the Caliph’s faithful attendant: ‘Ah, my sultan! Come, come. See your uncle. He is gone—he slipped from our hands like a bird!’ she said, striking her head against the railing as she wept.
We went to the room of Mehisti, the Second Consort. She had fainted earlier, had just regained consciousness, and was lying there in tears. Beside her was the wife of Hüseyin Nakib Bey, holding cologne to her nose. We too kissed her hand, weeping. The sorrow had settled deeply into all our hearts.
Through our tears we tried to offer words of consolation. From there we went to Şehsuvar Başkadın (First Consort). When she saw us, she asked, ‘How is our efendi?’ She was very agitated but unaware of the truth. She had been ill for some time and could not comprehend the calamity of the day; thinking her master was only sick, she was in great distress. We could find little to say to her and left after offering a few consoling words. These moments exhausted us terribly.
At last, the time had come to pay a final visit to His Majesty the Caliph. We entered his room. We opened the door. He had been laid out upon a large lacquered, Japanese-style bed, his entire body covered up to the face with a white linen sheet. Bihrûze Hanım sat on the floor at his feet, her head leaning against the footboard, sobbing uncontrollably. We approached, crying. While sitting there, I offered him the final homage we had always shown him in life. I recited the Yasin, and then three Ihlas and one Fatiha, and left the room.”
Caliph Abdülmecid had expressed in his will that he wished to be buried in Turkey. However, the 1924 exile law was still in force, and with the Second World War underway, his remains could not be transported out of France, nor was there any certainty as to where he would eventually be laid to rest. His body was therefore embalmed and placed in the Paris Mosque.
After the war ended, Dürrüşehvar Sultan approached the Turkish government in the hope of fulfilling her father’s final wish. In 1945 she was granted permission to enter Turkey with a British diplomatic passport and under the title “Princess of Berar.” She met with İsmet İnönü, now President of the Republic; both behaved as if the incident that had taken place in London ten years earlier had been forgotten. She was hosted at the Çankaya Presidential Residence by Mevhibe İnönü and the President’s mother, Cevriye Hanım. Later, as İnönü’s guest, she was invited to dinner on the presidential yacht in Istanbul and taken on a tour of the Bosphorus. Despite these meetings, she was not able to secure permission for her father’s burial in Turkey.
When the Democrat Party came to power in 1950 and Adnan Menderes became prime minister, she applied once again, but this too yielded no positive result. After a decade of waiting, the Caliph’s remains were finally interred in al-Baqi Cemetery in Medina.
Both sons of Dürrüşehvar Sultan married Turkish women. Berket Jah married Esra Birgen, granddaughter of Fethi Ahmed Pasha, while Keramet Jah married Esin İncealemdaroğlu, one of Istanbul’s celebrated socialites of the 1960s. Her cousin and sister-in-law, Nilüfer Hanımsultan, divorced her husband in 1952 due to childlessness and moved to Paris.
Following the lifting of the ban on the return of the female members of the Ottoman dynasty in 1952, Dürrüşehvar Sultan began visiting Turkey frequently, usually spending her summers there. From the 1960s onward, she often stayed at the Kısmet Hotel in Kuşadası, owned by her cousin Hümeyra Hanımsultan, enjoying time with her nieces, nephews, and loved ones.
Although not formally divorced, she separated from her husband in 1954 and settled in London for the education of her sons. In London she lived in Hyderabad House, the residence of the Nizam’s representative and a neighbour to Kensington Palace.
In every aspect of her bearing and conduct, Dürrüşehvar Sultan embodied the grace of an imperial princess. Dignified, refined, and possessed of exceptional qualities, she was known for her reserved nature—not out of coldness, but out of shyness and a desire to keep her private life veiled. She did not easily allow others into her inner circle. Behind her modern appearance lay the sensibilities of an Ottoman lady. Tall like her elder brother, she was regarded as one of the great beauties of her time.
Dürrüşehvar Sultan passed away on 7 February 2006 at her home in London, at the age of ninety-two. She was laid to rest in a simple ceremony attended by close family members, in the Brookwood Muslim Cemetery, beside her mother, Mehisti Kadınefendi, who had died in 1964.
Türkçe
Hadice Hayriye Ayşe Dürrüşehvar Sultan 26 Ocak 1914’de babası Abdülmecid Efendi’nin Çamlıca’daki köşkünde dünyaya geldi. Annesi Atiye Mehisti Kadınefendi (1892-1964) Çerkeslerin Ubıh soyundandı. Abdülmecid Efendi Sultan Abdülaziz’in dördüncü şehzadesiydi, bu cihetten Dürrüşehvar Sultan hanedanın Aziz kolundan gelir. Dürrüşehvar “şahlara mahsus inci” demektir ve esasında bir cariye ismidir, hanedan mensubu hanımlara yani sultanlara Ayşe, Fatma, Hadice gibi klasikleşmiş Müslüman isimleri koymak adettir ancak şahlı isimleri pek seven ve zamane şehzadelere göre daha farklı bir mizaca sahip olan Abdülmecid Efendi kızına Dürrüşehvar ismini verdi. Sultanlara umumiyetle bir veya iki isim konurdu Zekiye, Fatma Naime, Rukiye Sabiha gibi, Mecid Efendi alafrangalığın verdiği tesirle aynı Avrupa prensesleri gibi kızına dört isim verdi (İngiltere Kraliçesi II. Elizabeth’in de resmiyette üç ismi vardı Elizabeth Alexandra Mary). Abdülmecid Efendi kültürlü, entelektüel, sanatçı bir ruhlu şahsiyetti, iyi bir ressam ve hattattı. Arapça ve Farsça’dan başka iyi Fransızca, biraz Almanca ve İngilizce bilirdi. Paris aksanıyla Fransızca konuşurdu, İstanbul’da kendisini tanıyan ecnebiler “başına fes takmadığı vakitler iyi yetişmiş bir Fransız’a benzediğini söylerlerdi”. Devrin entelektüel şahsiyetleriyle ahbaptı. Ancak cemiyete rahatça girip çıkan serbest tavırlı bir şehzade olması bazen tenkit edilirdi. Ailesine çok düşkündü, çocuklarının tahsil ve terbiyesine çok ihtimam gösterirdi.
Baba bir anne ayrı ağabeyi Ömer Faruk Efendi Dürrüşehvar Sultan’dan yaşça epey büyüktü. Dürrüşehvar Sultan’da ağabeyi gibi küçük yaştan itibaren oldukça iyi bir tahsil gördü. Sekiz lisân bilirdi, kırk yaşından sonra İtalyan arkadaşlarıyla konuşabilmek için İtalyanca öğrendi. Sultanın ilk çocukluk yılları İcadiye Tepesi’nde yemyeşil geniş bir arazide bulunan köşkte geçti, köşk şu an Koç Holding’in genel merkezi olarak kullanılmaktadır. 1918’de Sultan Reşad’ın vefatı üzerine Sultan Vahideddin’in tahta çıktı ve Abdülmecid Efendi’de veliaht şehzade oldu. 1922’de saltanatın kaldırılması ve Sultan Vahideddin’in İstanbul’dan ayrılması üzerine Ankara’daki Büyük Millet Meclisi Abdülmecid Efendi’yi halife ilan etti. Bunun üzerine Dürrüşehvar Sultan ve ailesi Çamlıca’daki köşkten Dolmabahçe Sarayı’na taşındılar.
Dürrüşehvar Sultan’ın yeğeni Neslişah Sultan halasıyla olan anılarını şu sözlerle anlatıyor:
Dolmabahçe’de bir de tavuskuşu maceramız oldu…
Haremin avlusunda rengârenk tavuskuşları vardı. Beyaz, mavi, rengârenk… O sıralarda halam Dürrüşehvar on yaşlarındaydı. Bir gün bahçede beraberce oynarken birdenbire aklımıza esti, masmavi bir tavuskuşunu yakalayıp hareme daldık. Annemle babamın dairesine dar bir merdivenden çıkılıyordu.Kucağımızda tavuskuşuyla güç-belâ merdivenleri tırmandık. Oturma odasının bitişiğinde lavabomsu biryer vardi. Babam o sırada orada traş oluyormuş… Yüzü gözü sabun içerisindeydi. Halamla beni kucağımızda tavuskuşuyla görünce şaşkınlıktan avaz avaz bağırıp bizi paylamaya başladı. Babam bağırınca biz korktuk, geri geri giderken de merdivenlerden aşağı yuvarlandık. Manzarayı düşünün; suratı sabun içerisinde bir adam, merdivenlerden yuvarlanan iki çocuk, yukarıdan bizi düşerken görünce heyecandan haykırıp duran annem, kart sesiyle avaz avaz bağıran mavi bir tavuskuşu ve her tarafta uçuşan tüyler…
Aşağıya yuvarlana yuvarlana indik ama neyse ki bir tarafımıza birşey olmadı…”
3 Mart 1924’de meclis hilafeti kaldırdı ve hanedanı sınır dışı etti. Dürrüşehvar Sultan on yaşındayken vatanından ayrılmak mecburiyetinde kaldı, bu hadiseyi 1947 senesinde Hindistan’da yayınlayan Doğan isimli hatıratında pek içli anlatır:
“Artık dayanamadım. ‘Ey büyük Fatih’ dedim. ‘Bak şaheserin kimlerin elinde kaldı! Onun yegâne muhafızı senin asil aileni istemiyorlar!
Senin hafîdliğine bihakkın [torunun olmaya hakkıyla] lâyık olan halifeyi memleketinden atıyorlar. Hizmetini reddederek, vatan aşkıyla dolu olan kalbini çiğnediler. Milletinin şimdiye kadar lekesiz kalan ismini kirlettiler. Türk neslinin asaletini ortaya çıkaran Âl-i Osman, eski yurdunun sevgili kucağından atıldı…
Necib ecdadımızın bu sevgili yurdunu seyretmeye doyamıyordum. Bizi hiç olmazsa sen unutma!’ dedim… Bütün ümitlerim yıkılmış ve saadetin parlak ışıkları sönmüştü. Karanlık bir köşeye çekilerek o felâketli günlerin hatıralarını gözyaşlarımla silmeye çalıştım. Arkamızda yedi asırdan beri hüküm süren Osmanlı ailesinin sönmüş ocağını ve Türk tarihini şanla dolduran dâhilerin tahtını sahipsiz bırakarak ecdâdımızın sevgili yurdunu terk ettik… Memleketten son bir hâtıra olmak üzere yerden bir çakıl taşı aldım. Vatanımın bu mini mini parçasını kalbimin üzerine bastırarak düşündüm.”
Halife ve ailesi apar topar hazırlanıp 24 saat içinde sürgüne gönderildi. Evvela İsviçre’ye ordan da ekonomik sebeplerle Güney Fransa’nın Nice şehrine gittiler. Dürrüşehvar Sultan eğitime Nice’deyken de devam etti, İngiliz hocası Miss Richards’tan İngilizce dersleri aldı.
Bazen baba kız beraber tenis oynarlar, Nice’in sahilinde yürüyüş yaparlardı. Sürgünde halifenin parası bitince Mısırlı Prens Ömer Tosun, ardından Haydarabad Nizamı yardım gönderdi. 20 Aralık 1931’de Dürrüşehvar Sultan Haydarabad Nizamı Osman Âsaf Cah’ın oğlu Berar Prensi Azam Cah’la, 5.Murad’ın torunu olan kuzini Nilüfer Hanımsultan da Nizâm’ın küçük oğluyla evlendi.
Prenseslerin nikahını Dürrüşehvar Sultan’ın halası Emine Sultan’ın zevci Damad Şerif Paşa kıydı. Böylece Berar Prensesi oldu. Kendisinin ve ailesinin istikbali için, denk olmayan biriyle evlenerek, kendisini feda etmek asaletini gösterdi. O zamanlar dünyanın en zengin insanlarında biri olan Nizâm 1925’de halifeye 300 sterlin maaş bağlatmıştı, halifeyle dünür olduktan sonra tahsisatı 500 sterline çıkardı. Bu evlilik sürgündeki hanedana nisbeten nefes aldırdı. Dürrüşehvar Sultan annesi ve Türkiye’den getirttiği eski saray bendegânından 22 kız ile babasının kâtibi Hüseyin Nakib Bey refakatinde Haydarabad’a gitti. Haydarabad Hindistan’ın en büyük Müslüman vilayetidir, Haydarabad’ın hükümdarlarına “Nizâm” denilirdi. Halifenin kızının Haydarabad’a gelin olarak gelişinden Haydarabadlılar ziyadesiyle mutlu ve memnundular. Sultan kısa süre içinde oranın lisânı olan Urduca’yı öğrendi ve hayır işleriyle meşgul oldu, Haydarabad’da güzelliğiyle tanınan çok sevilen biriydi. Lakin önce İstanbul’da saray hayatında sonra ise Fransa’da yaşamış bir Osmanlı prensesi olarak Haydarabad’ın iklimine ve adetlerine intibak edemedi ve mutlu olamadı. Zaten bu evlilik bir aşk evliliği değil siyasi cihetten yapılmış bir evlilikti. Bu evlilik sayesinde Nizâm Osmanlı Hanedanı’yla ve halifeyle akraba olmuş oluyor, sürgünde maddi sıkıntı çeken hanedanda biraz rahat etmiş oluyordu. Dolayısıyla Dürrüşehvar Sultan’da evliliğini vazife şuuruyla devam ettirdi.
1933’de büyük oğlu Bereket Cah, 1939’da da küçük oğlu Keramet Cah dünyaya geldi. 1935’de İngiltere Kralı V. George’un tahta çıkışının 25.senesi olması münasebetiyle düzenlenen jübileye Berar Prensi ve Prensesi unvanıyla Dürrüşehvar Sultan ve eşi de davetliydi. Saray, jübiledeki davetlileri bağımsız ülkelerden gelenler ve İngiliz müstemlekesi ülkelerden gelen davetliler olarak ikiye ayırmıştı. Hindistan İngiliz hakimiyetinde olduğu için Dürrüşehvar Sultan ve eşinin ikinci gruba dahil olması gerekiyordu. Ancak listeleri inceleyen Kraliçe Mary (II.Elizabeth’in babaannesi) Dürrüşehvar Sultan’ın ismini görünce “imparatorluk terbiyesi almış bir prensesin ikinci grupta olması uygun olmaz” diyip sultanı ilk sıraya aldırtmıştı. Bu vesileyle jübile için verilen davette Dürrüşehvar Sultan’a eşi değil Mısır’ı temsilen gelen Prens Muhammed Abdülmunim eşlik etti. Prens Abdülmunim ileriki yıllarda Dürrüşehvar Sultan’ın yeğeni Neslişah Sultan’la evlenerek Osmanlı Hanedanına damad oldu. Dürrüşehvar Sultan davetliler arasında devrin Türkiye başbakanı İsmet İnönü ile karşılaştı, kendisine uzatılan eli sıkmak yerine elini boynundaki hânedan nişanına götürerek İnönü’ye sert bir bakış attı ve arkasını dönüp uzaklaştı.
1939’da Nice’den Paris’e taşınan halife 1944’ün Ramazan ayında Paris’teki evinde hayata veda etti. Sultan Hamid’in kızı Ayşe Sultan halifenin vefatını şu sözlerle anlatıyor:
“24 Ağustos 1944 çarşamba günü, saat bire doğru kapının zili çalındı. Halife’nin daire uşaklarından biri gelmiş, bana mahsus bir kağıt bırakarak derhal gitmiş. Kâğıdı alıp açtım. Bu, Halife’nin kâtibi, dairesinin müdürü olan Kumandan Korsikalı Çekaldi’nin bir mektubu idi. Mektupta “Halife hazretleri bugün saat 11’de ani olarak vefat etmiştir.” yazılı idi.
Okuyunca derhal gözyaşlarım boşandı. Hemen oğlum Osman’a seslendim, “Oğlum! Halife vefat etmiş. Hemen gitmeliyiz.” dedim. Oğlum da teessüre kapılmıştı. Benden tafsilât istiyordu. Tafsilât olmadığını, acele gidip anlamamız icap ettiğini söyledim. Bu, doğru idi. Fakat gitmemiz de mutlaka lâzımdı. Çünkü Halife, ailemizin son reisi idi. Ayrıca şahsına da hususi hürmetim vardı. Allah Kerim’dir diyerek oğlumun koluna girdim, sokağa çıktım… Nihayet Halife’nin evine vardık, ev dışardan sükûnet içinde görülüyordu. Kapıya geldik. Bahçe kapısı aralık duruyordu, içeriye girdik. Geniş bir nefes aldık. Dairenin kapı zilini çektik. Kapıyı açan Ermeni hizmetçiye bilâ-ihtiyar, “Ne oldu?” diye sordum. “Ah efendim, olanlar oldu.” diye cevap verdi. Büyük taş merdivenin yarısına çıkmıştık ki halifenin sadık hizmetkarı Bihrûze Hanım’ın feryadı ile karşılaştık, “Ah, sultanım! Geliniz, geliniz. Amcanızı görünüz. Gitti, kuş gibi elimizden uçtu.” diyerek başını merdivenin parmaklığına vuruyor, ağlıyordu. Mehisti İkinci Kadın’ın odasına gittik. Kadınefendi bayılmış, biraz önce ayılmış, gözyaşları içinde yatıyordu. Yanında Hüseyin Nakib Bey’in haremi bulunuyor, kolonya koklatıyordu. Biz de ağlayarak elini öptük.Artık bu acı, cümlemizin kalbine işlemişti.
Gözyaşlarımız arasında teselli verici sözler söylüyorduk. Oradan Şehsuvar Başkadın’a gittik. Bizi görünce, “Efendimiz nasıldır?” diye sordu. Pek sinirli, fakat bihaber bir hâlde idi. Esasen kadınefendi bir müddetten beri hasta olduğundan bugünkü felaketi anlayamıyor, efendisinin hasta olduğunu zannederek büyük bir telaş içinde bulunuyordu. Ona da söyleyecek söz pek bulamayarak avutucu birkaç sözle çıktık. Bu haller bizi pek harap etmişti.Artık Halife hazretlerini son bir kere ziyaret etmek vakti gelmişti.Halife’nin odasına geldik. Kapıyı açıp içeri girdik. Büyük lake, japonvâri karyolanın üzerine boylu boyunca yatırılmış, yüzüne kadar bir beyaz keten çarşafla tamamen örtülmüştü. Bihrûze Hanım ayakucunda yere oturmus, karyolanın ayakucuna başını dayamış,hıçkırıklarla ağıyordu. Biz de ağlayarak yaklaştık. Hayatta iken kendisine karşı gösterdigimiz resm-i tazimi ifa ettik. Gözyaşlarıyla orada oturdum. Yâsin-i Şerif okudum. Üç İhlâs, bir Fâtiha ile odadan çıktım.”
Halife vefatından önce Türkiye’ye defnedilmek istediğini vasiyet etmişti lakin 1924’deki sürgün kanunu halen geçerliydi. 2.Dünya Savaşı’nın devam etmesi sebebiyle halifenin naaşı Fransa’dan çıkarılamadığı ve nereye defnedileceği de belli olmadığı için tahnit edilerek Paris Camii’ne konuldu. Savaşın bitmesinin ardından Dürrüşehvar Sultan babasının naaşının Türkiye’ye defnedilebilmesi için hükümetle temasa geçti ve bu vesileyle 1945’de İngiliz diplomatik pasaportuyla ve “Berar Prensesi” unvanıyla Türkiye’ye gelmesine müsaade edildi. Artık cumhurbaşkanı olan İsmet İnönü’yle görüştü, ikisi de 10 sene evvel Londra’da olan hadiseyi unutmuş gibi davrandılar. Sultanı Çankaya Köşkü’nde Mevhibe İnönü ve İsmet İnönü’nün annesi Cevriye Hanım ağırladı, ardından İnönü’nün misafiri olarak İstanbul’da cumhurbaşkanlığı yatında yemeğe davet edildi ve boğaz turu yapıldı. Ancak görüşmelere rağmen babasının naaşının Türkiye’ye defnedilmesine muvaffak olamadı. Sultan 1950’de DP’nin iktidara gelmesi ve Adnan Menderes’in başbakan olmasıyla bir umut tekrar müracaat ettiysede müspet bir cevap alamadı.
10 sene bekleyişin ardından halifenin naaşı Medine’de Cennetü’l Bakî’ye defnolundu.
Dürrüşehvar Sultan’ın iki oğlu da Türk hanımlarla evlendiler. Bereket Cah, Fethi Ahmed Paşa’nın torunu Esra Birgen’le, Keramet Cah ise 60’ların İstanbul’un da sosyetenin güzel kızlarından Esin İncealemdaroğlu’yla evlendi. Eltisi ve kuzini Nilüfer Hanımsultan 1952’de çocuğu olmaması sebebiyle kocasından ayrılarak Paris’e taşındı.
Dürrüşehvar Sultan hanedanın hanımlarına Türkiye’ye dönüş izni verilen 1952’den itibaren sık sık Türkiye’ye gelmeye başladı, umumiyetle yaz aylarını Türkiye’de geçirirdi. 60’lardan itibaren ekseri kuzini Hümeyra Hanımsultan’a ait Kuşadası’ndaki Kısmet Otel’de kalır yeğenleri ve diğer sevdikleriyle keyifli vakit geçirirdi. 1954’de kağıt üstünde boşanmasada eşinden ayrıldı ve çocuklarının da tahsili için Londra’ya yerleşti. Londra’da nizâmlığın temsilcisi ve Kensington Sarayı’nın komşusu olan Hyderabad Palace’de yaşardı. Dürrüşehvar Sultan tüm hal ve hareketleriyle hazâ bir imparatorluk prensesi hazâ bir sultandı. Pek vakarlı, yüksek hasletli, meziyet sahibi bir hanımdı. Soğuk ve çok konuşmayan mizacının ardında çekingenliği ve hususi hayatını ifşa etmeme arzusu yatardı. Herkesi kolay kolay yanına yaklaştırmazdı. Yani modern görüntüsünün ardında bir Osmanlı kadını vardı. Ağabeyi gibi uzun boyluydu, zamanının en güzel kadınlarından biri olarak kabul edilirdi. 7 Şubat 2006 tarihinde 92 yaşında Londra’daki evinde fani dünyaya veda etti. Yakın aile üyelerinin katıldığı sade bir törenle Brookwood Müslüman Mezarlığı’nda 1964’de vefat eden annesi Mehisti Kadınefendi’nin yanına defnedildi.
Kaynakça:
Murat Bardakçı, Neslişah, s. 63
Dürrüşehvar Sultan, Doğan, s. 53–55
Ayşe Osmanoğlu, Babam Sultan Abdülhamid, s. 247–248
Some images used on this blog are sourced from the internet and are assumed to be in the public domain. We make every effort to ensure proper attribution, but if you are the owner of an image and believe it has been used without proper permission, please contact us so we can give proper credit or remove the image as requested.
