Articles by Members of the Young Ottoman Scholars Society

By Yusuf Kemal Kasideci
From: Istanbul
Age: 22 years old

Osmanlı ilmiye teşkilatında yüksek mevkilere kadar yükselmiş şahsiyetlerin hayatını yalnızca şahsî tahsil, liyakat ve görevleri üzerinden okumak, çoğu zaman içinde yetiştikleri ailenin kendilerine miras bıraktığı ilmî nüfuzu, toplumsal itibarı ve bilhassa saray ve hanedanla olan tarihî bağları tecahül etmekle özdeştir. Nitekim 19. Yüzyılın en büyük âlimlerinden Rumeli Kazaskeri Kasidecizâde Es-Seyyid Hafız Süleyman Sırrı Efendi’nin hayatı da, kendisinden hem önce hem de sonra Osmanlı ilmiye sınıfına birçok üye kazandırmış Kasidecizâde ailesinin tarihi ve bu ailenin Osmanlı hanedanıyla nesiller boyunca akıp gelişen bağ ve münasebetlerinden bağımsız düşünülemez. Bu anlayıştan ilhamla, Süleyman Sırrı’nın şahsına geçmeden önce, onun yetiştiği aile muhitine ve bu muhitin Osmanlı devlet ve saray çevrelerindeki konumuna temas etmeyi elzem buluyorum.

Kasidecizâdeler: İlmiye’de Ulema, Şair ve Kasidecilerin Ailesi

Kasidecizâde Süleyman Sırrı Efendi, II. Mahmud devri ulemasından Es-Seyyid Hafız Mustafa Nuri Efendi’nin yeğeniydi. Mustafa Nuri Efendi, Sultan II. Mahmud’un 1808’de tahta çıkışı vesilesiyle yeni padişaha sitayişli bir kaside okuyarak cülûsunu tebrik ederek tarih düşüren şairlerden biri olup, II. Mahmud’un ve bilahare I. Abdülmecid’in Baş İmamı olarak 1836-1844 arası sekiz sene görev yapmıştır. Ayrıca, I. Abdülmecid şehzade dönemindeyken Şehrî Hafız Efendi’den yüksek ilimler (ulûm-i âliye) dersleri almaya başlamadan önce, Mustafa Nuri Efendi ona Huruf-i Mukataa dersleri vermiştir. 

Süleyman Sırrı’nın babası -ve Mustafa Nuri’nin de abisi- ise Selatin Camileri’nde -yani, Fatih, Süleymaniye ve Sultanahmet gibi padişah tarafından yaptırılan camilerde- Cuma şeyhliği yapmış Kasidecizâde Seyyid Hacı Hafız Ahmed Efendi’dir.

Süleyman Sırrı’nın böylesi zatların zürriyeti olmasına istinaden Osmanlı devlet geleneği ve Sarayın nezdinde oldukça ulvî bir mertebeye haiz olduğu çıkarımına vasıl olmak mümkündür. Ancak şüphesiz ki, kendisinin sahip olduğu yüksek donanımı ile tahsili sayesinde de makalemizin sonuna doğru ayrıntılarıyla değineceğimiz Rumeli Kazaskerliğine kadar yükseldiğini, ve bu yükselişin onun hanedan ve devlet erkânı nezdindeki saygınlığı ve seçkinliğinde büyük rol oynadığını da göz önünde bulundurmak gerekir.

Kasidecizâde Seyyid Hafız Süleyman Sırrı Efendi 

6. kuşak torunu olduğum Süleyman Sırrı, 1825 yılında İstanbul’da, Hocapaşa yakınlarında Hobyar mahallesinde dünyaya gelmiştir. Günümüzün Eminönü-Sirkeci civarına denk gelen mevkiide doğan dedem, birçok seçkin ailede olduğu gibi ilk eğitimini babasından almış, sonra ise dinî ilimler eğitimi görerek daha 13 yaşındayken hafız olmuştur. 

Dönemin en seçkin hocalarından meşhur Sultan’ın Muallimi sıfatını hâiz, Şehrî Hafız Efendi’nin Süleymaniye Camisindeki ders meclislerine devam ederek orada yüksek ilimleri, akli ve nakli bilimleri, fıkıh usulü ve teferruatı, dini terimleri ve şer’i meseleleri bütünüyle öğrendikten sonra 1854 yılında icazetini (diplomasını) almıştır. Aynı yıl Bayezid Camiinde müderrisliğe başlamış ve 1869 yılında 59 kişiye icazet vermiştir. 

Süleyman Sırrı’nın 1845 yılında başlayan ilmiye payeleri İbtidâ-ı Hâric İstanbul Müderrisliği ve Temmuz 1853’te Hareket-i Hâric ile başlayıp, 7 Mart 1868’de Hâmise-i Süleymaniye ve aynı yılın 9 Kasım’ında Süleymaniye müderrisliğine kadar terfi edilmiştir.

Süleyman Sırrı Efendi bu görevleri sırasında huzur-i hümayun tefsir dersi muhataplığında bulunmuş, 1866 yılında da huzur dersleri mukarrirliği hizmetinde iken bu göreve mahsus olan Topkapı Sarayı Hazine Hacegânlığı payesine de nail olmuştur. Üstelik, Süleyman Sırrı Bâb-i Fetvâ’da (Şeyhülislamlık dairesi) Buharî-i Şerif okuma ve okutma hizmeti verirken, kendisine Mevleviyet payesi verilmiştir. Tabii olarak bu payesiyle birlikte bir önceki görevinden ayrılarak Kasımpaşa naibliğine geçmiştir. Yaklaşık iki yıl sonra önce Mahmutpaşa naipliği görevine getirilmiş, akabinden 1250 kuruş maaşla İstanbul mahkemesi naipliğine atanmıştır. İlmiye basamaklarını yıldırım hızında tırmandığı gibi kaza hizmetinde de hızla yükselen Süleyman Sırrı Efendi, 1870 Şubat’ında da Galata Mevleviyeti payesi almış, bir yıl sonra ise Haremeyn payesi ve üçüncü rütbeden Mecidî Nişanı ile taltif edilmiştir. Aynı yıl zarfında Konya Vilayeti Müfettişliğine tayin edildiyse de bulunduğu makamın kısa sürede lağvıyla aynı sene Konya Vilayeti Merkez Naibliği görevine getirilen Süleyman Sırrı Efendi, vilayetin Temyiz Mahkemesi azalığı vekaletini de üstlenerek bu görevleri Şubat 1876 tarihine kadar sürmüştür. 1877 tarihli bir kayıtta da kendisinden İstanbul Kadılığı daimî müşaviri olarak da söz edilmektedir.

II. Abdülhamid’in tahta geçmesinden birkaç ay kala İstanbul’a dönmüş, Mart 1876’da İstanbul kadılığı payesi bir de İkinci rütbeden Mecidî nişanına müstahak görülmüştür. Ocak 1877’de Sultan Abdülhamid tarafından Evkaf-ı Hümâyûn Müfettişliğine atanarak, daha üst makamlara giden yol kendisine açıldı. Ancak bu görevi yalnızca 14 ay sürdürüp, ertesi yıl Meclis-i Tedkîkât-ı Şer’iyye azalığına nakledildi. En sonunda dört sene aradan geçince, Mustafa Kemal’in doğduğu yılın Ekim ayında, Süleyman Sırrı, Meşihat bünyesindeki en üst görevlerden biri olan Meclis-i İdare-i Emval-i Eytam Reisi ilan edildi. Bu görevi esnasında o sırada mali dengenin sağlanması için memur maaşlarında yapılan eksiltmelerden etkilenmesine rağmen Abdülhamid’in Meclis-i Emval-i Eytam üyelerine verdiği özel tahsisata teşekkür etmeyi esirgemedi. Mezkur yılın Şubat ayında ise Meşihata bir irade gönderilerek kendisine Anadolu kazaskerliği tevcih edilmiş, son aldığı nişan ise Birinci dereceden Mecidî nişanıyla tebdil edilmiştir. Ama Anadolu Kazaskeri sıfatıyla eski görevini de sürdürecekti. Anadolu Kazaskerliğiyle birlikte maaşının yanında 1873’ten itibaren müteferrik tarihlerde, sırasıyla Enez (Edirne’de), Yalova ve Aydın payeleri kendisine arpalık olarak verilmiştir. Ayrıca, 1883’te İkinci rütbeden Osmani Nişanı’na layık görüldü.

Rumeli Kazaskerliği ve Ebediyet-i Mevki

Süleyman Sırrı Efendi, Şubat 1889’da nihayet Meclis-i Emval-i Eytam Reisliği görevine ilaveten Rumeli Kazaskerliği payesine nail oldu. Ancak, fîili Rumeli Kazaskerliğine yaklaşık iki buçuk yıl sonra 29 Temmuz 1891 tarihinde Mabeyn’den Meşihata usulüne uygun olarak mezkur görevin Süleyman Sırrı Efendi’ye mevcut görevine ilave bir memuriyeti olmamak üzere verildiği bildirilmesi ve bu durumda eski görevini bırakıp bırakmayacağı kendisine sordurulması üzerine erebildi. Dedemden gelen cevapta da Anadolu Kazaskerliği sırasında sürdürdüğü görevi de ilave memuriyet olarak tevcih edildiğini ve zaten Rumeli Kazaskerliğinin işlerinin çoğunun Meclis-i Emval-i Eytam’ı ilgilendirdiğini beyan etmiş ve bir yıl daha Kazaskerlik hizmeti ile bu görevi de sürdürmek istediğini bildirmiştir. Bir iki hafta sonra da Mabeyn’den Meşihata yazılan başka bir yazıda Süleyman Sırrı’nın “şayeste-i atıfet-i ulyâ ve mütehayyizan ve âyân-i saltanat-i seniyyeden olması” hasebiyle talebi kabul görmüş ve iki görev de üstünde bırakılmıştır. 

Ne var ki, eskilerin deyişiyle, yükselen her şey bir gün aşağıya düşmeye mahkumdur. Oysa ki bunu müteakip dönemde dedemin talihi ters dönmeye başlamış, maaşlarının düzenli verilmeyip tedahülde kalması gibi Maliye ile olan bazı sorunları hasıl olmuştur. Gerçi Padişah kısa sürede devreye girip maaşlarının düzenli verilmesini sağlamış olsa da bir süre sonra da bunun da yetersiz kalmasından ve sıkıntıya düşmesinden dolayı Süleyman Sırrı’nın şikayetleri başlamıştır. Maaşı beklentilere uygun artmayan ve sıkıntıya düştüğünü ifade eden Süleyman Sırrı’nın feryadı Abdülhamid’e kadar ulaşınca maaşının on bin kuruşa yükseltilmesine dair irade Mayıs 1898’de çıkarılmıştır. Kazaskerlik görevi ise 1899 yılı ortalarına kadar Süleyman Sırrı’nın üzerinde kalıp akabinde Dürrî-zâde Mehmed Efendi’ye tevcih edilmiştir.

Ashâb-ı Hayr u hasenât’ın Misâl-i Müşahhası Süleyman Sırrı 

Bütün bu aksilikler, külfetler ve mali müzayakalara rağmen dedem Süleyman Sırrı Efendi’nin hayır işlerinde de bulunmayı esirgemediğini unutmamayı elzem buluyorum. Nitekim Süleyman Sırrı, 470’i yazma 554 adedi de matbu olan toplam 1024 kitap servetini Âşir Efendi Kütüphanesine vakfetmiş, bu kitap serveti daha sonra da 1918 yılında oradan Süleymaniye Kütüphanesine nakledilerek Kasidecizâde Süleyman Sırrı Koleksiyonu adıyla tasnif edilmiştir. Süleyman Sırrı, Sultan Abdülaziz zamanında Huzur Derslerinde Mukarrir iken okudukları Kadı Beydavî Tefsiri’nin okunan ayetlerinin Türkçesini bir araya getiren bir telifi kaleme aldığı gibi; başka Arapça şerh, haşiye risaleler ile iki adet Arapça Mecmua telifi de olmuş, Huzur Dersleri ile ilgili olanları da Sultan Abdülaziz’e takdim etmişti.

Dedem, ayrıca Kozyatağı’ndaki bir mektebi yeniden inşa etmeyi üstlenmiş ve tamamlamıştır. Söz konusu okulun 2 Ağustos 1899’da Mevlid okutularak ve Halifeye dualar yapılarak açılması üzerine Padişah da bunun gazetelerde de ilan edilmesini emretmiştir. Sahavet sahibi Süleyman Sırrı’nın hayır işleri bununla bitmemiş ve yine Kozyatağı’nda daha sonra adını alacak bir camiyi de yeniden inşa ettirerek tam 124 yıl önce -28 Ekim 1902 tarihinde- ibadete açmıştır. Kendi kabri ise yaptırdığı Kazasker Caminin haziresindedir. Müderrisinden olan diğer oğlu Seyyid Ahmet Talat, büyük oğlu Ziya molla ile onun oğlu Ahmet Vassâf, amcası Baş imam Mustafa Nuri, ve Süleyman Sırrı’nın kız kardeşleri dahil ailenin birçok ferdi de aynı mezarlıkta medfundur.

Kitap koleksiyonu, Kozyatağı okulu, Kazasker Camii, ve dedemin doğum mevkiine yakın mesafede, Sirkeci’de Hobyar’da bulunan Kazasker Han gibi manevi değeri paha biçilmez eserlerin yanı sıra Süleyman Sırrı, kendi adıyla anılan “evlada meşrut”-yani evladiyelik- bir de vakıf kurmuş, ölümünden sonra mütevelliliğini oğlu Şair Arif Hikmet bey sürdürmüştür. Bu vakıf günümüzde de devam etmekte olup, Kazasker Camii ile Kazasker Han’ı bünyesi ve denetimi altında tutmaktadır. Kasidecizâde Süleyman Sırrı Efendi’nin sülalesi, 5. kuşak torunu olduğum ve “Ziya molla” olarak iştihar eden ilk evladı Mehmed Ziyaeddin efendi, ilk kızı Emine Hürmüz, Mustafa Nuri, Arif Hikmet, Ahmet Talat ve Ummü Gülsüm Şahande isimleriyle bilinen toplam altı çocuğu sayesinde günümüze kadar devamını sürdürebilmiştir. 

Süleyman Sırrı, Kasidecizâdeler, ve Osmanoğulları 

Kasidecizâdeler gibi ilmiye sınıfına birçok üye kazandırmış, köklü bir ulema ailesinin Osmanlı hanedanı ile muaşeretleri ve nesiller boyunca uzanan ortak bir tarihleri olmaması mevzu bahis olamazdı zaten. Nitekim, Süleyman Sırrı Efendi, Abdülhamid’e şehzadelik dönemi esnasında hocalık yapmıştı. Bunun Abdülhamid’in ona bakışı ve muamele anlayışındaki etkisini berrak bir şekilde gösteren bir hadise de mevcuttur elbet. Şöyle ki, yıllar sonra Sultan Abdülaziz’in katli davasında ise Midhat Paşa aleyhinde çıkarılan hükmün infaz şekli hakkında mütalaaları alınmak üzere saraya çağrılanlar arasında Süleyman Sırrı da dahildi. 

Mecliste “Bu celb hususi surete olacak; çünkü bu mesele için sarayda akd olunan fevkalade meclise ulema davet edilmemişti,” denmişse de, Süleyman Sırrı’nın sırası gelip de Midhat Paşa’nın katiyen masum olduğunu söylemesiyle, Abdülhamid derhal korkarak geri çekilip eski hocasını izaz ve ikram ile saraydan uğurlamıştır.

Süleyman Sırrı’nın büyük oğlu Ziya molla ise babasının hanedan ve devlet nazarındaki bu müstesna ve muteber konumunu kendi lehine kullanmanın sınırlarını zorlamakta sonuna kadar gitmeyi kendisine çok görmemiştir. Nitekim, kısa süre içinde Osmanlı Payitahtı’nda, ister yerli ister yabancı olsun, dönemin en ileri gelenlerinin nezdinde büyük bir mevkii işgal edebilmeyi başarmıştır. Araştırmalarıma göre Ziya molla, Abdülhamid’in tahta çıkışından beri onun en güvendiği ve en mahrem bendelerinden Teşrîf-i Hümâyûn müdürü (Saray gidiş müdürü) Hacı Mahmud Efendi aracılığıyla casusluk raporlarını saraya devamlı olarak sunmuş; Abdülhamid ile güya eskiden beri bir dostlukları bulunuyormuş gibi ve dönemin güncel olaylarına burnunu sokar mahiyette, padişaha devleti nasıl yöneteceği hususunda adetâ tavsiye ile tembihler içeren birçok arıza yazıp padişaha iletmiştir. Ziya molla bununla kalmayarak, büyükamcası Seyyid Mustafa Nuri Efendi’nin izinden giderek II. Abdülhamid’in saltanatının ilk yıllarında doğum gününü kendi kaleme aldığı bir kaside (şiir) ile tebrik etmiştir. 

Ancak Ziya molla, bütün kozlarını Abdülhamid’in sepetine koymamayı da takdire şayan bir dirayetle bilmiştir. Nitekim, Şehzade Ahmed Kemaleddin Efendi ile münasebetlerde bulunur, onunla mektuplaşır ve ondan ihsan ile atiyyeler alırmış. Dahası, Ayşe Gülnev Osmanoğlu’nun 4. kuşak torunu olduğu Sultan Mehmed Reşad’ın -o zamanki Veliaht Şehzade Reşad efendi’nin- yakın ahbaplarından olduğunu Süleyman Kani İrtem’in Esbak Şûrayı Devlet (Osmanlı’da Danıştay) Maliye Dairesi Reisi Sadrazam Said Paşa’nın damadı Miralay Nuri Bey’in Ziya molla’nın arkadaşı Said molla’dan direkt naklen kendisine aktardığı ve İrtem’in Cumhuriyet dönemi gazetelerinde müteferrikalarında paylaştığı “[Ziya molla] eskiden beri mensup olduğu veliahd Reşad Efendi’ye devam ederdi” sözlerinden anlıyoruz. Ayrıca Ziya molla, Adam Block başta olmak üzere birçok İngiliz ile münasebette bulunduğunu da hem Miralay Nuri Bey’in sözlerinden, hem de Mustafa Kemal’in Nutuk’ta aktardığı mezkur Said molla’nın Rahip Frew’a olan “beşinci mektubu” sayesinde de biliyoruz. İlginç olan şudur ki, Ziya molla’nın, geç Osmanlı döneminin belki de devrin bütün tenakuzları ve dalkavukluklarının güya mücessem bir timsali olduğunu, dehşet verici bir suretle gene aynı mektupta kendisinin Mustafa Kemal Paşa ile ilişkisi bulunduğu ve kendisinin artık İngiliz yanlısı olmayıp “Milli Mücadele’yi benimseyenlerin bir propaganda aracı” olduğu iddia edilmesinden de tespit edebiliyoruz. Bu iddiaların mahiyeti sade birer sav olarak kalmayıp, kendi ailemin hafızasına istinaden bildiklerime göre sadece Ziya molla’nın değil, Süleyman Sırrı’nın diğer oğlu Arif bey’in ile onun oğlunun da Mustafa Kemal’le muaşeretleri ve dostlukları olduğu bilgisiyle de daha somut bir anlatı niteliği kazanmaktadır.                                                                                                                   
                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       

Sonuç ve Sonsöz

Süleyman Sırrı Efendi, kendi hayatında birçok başarısı olan, “yüzyılın en büyük âlimlerinden” olduğu savunulabilecek denli son derece ulvî bir ulemadır. Donanımı ve üstün liyakati gereği devlet ile ülkenin elit muhiti nezdinde seçkin bir ilmiye mensubu olabilmiş olsa da, dedem gibi şahsiyetlerin bilimsel ve tarihsel olarak eksiksiz bir şekilde anlaşılabilmeleri için, kendilerinin mensup oldukları ailelerin, diğer seçkin ailelerle olan tarihî ilişkileri -bilhassa Osmanlı hanedanı ile yer yer onlarca sene boyunca uzanabilen münasebetleri- ışığında irdelenmelerini merkeze alan bütünsel bir yaklaşımın icap ettiği aşikârdır. Böylesi bir yaklaşımın, Süleyman Sırrı Efendi gibi tarihe damgalarını vurarak ebedî bir iz bırakmış mümtaz şahsiyetlerin Osmanlı ve Türkiye Tarihi üzerindeki tesirlerinin hakiki boyutunu aydınlatarak Kasidecizâdeler gibi birçok ailenin günümüzdeki gerçek değerini idrak ve takdir edebilmemiz açısından zarûrî olduğu kanaatimi paylaşmanıza sizleri davet ediyorum. 

Bu makalenin kaleme alınışında aşağıdaki kaynaklardan yararlanılmıştır:

1. Kurşun, Zekeriyya. “Kasidecizâdeler: Bir İlmiye Ailesinin Serencamı.” Aşk ile Çalışan Yorulmaz: Ali Akyıldız Armağanı, editör Mehmet Yaşar Ertaş, İlhami Yurdakul, ve Ömerül Faruk Bölükbaşı, 1. Cilt, Timaş Yayınları, 2024, pp. 366–89.
2. İrtem, Süleyman Kâni. Akşam Gazetesi: 25 Şubat 1936 — Müteferrika No. 645, s. 10,; 1 Mart 1936 — Müteferrika No. 648, s. 8, ; 14 Mart 1936 — Müteferrika No. 654, s. 10; 
3. Holo Paşa, Ahmet İzzet. Abdülhamid’in Kara Kutusu: Arap İzzet Holo Paşa’nın Günlükleri. Compiled by Ahmet Semih Mümtaz, prepared by İbrahim Küreli, 1. Cilt, s. 208-11, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2019.
4. Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, “Said Molla’nın Beşinci Mektubu”;
5. “İstanbul’da Tevkifat”, Sancak, 9 Kanun-ı Evvel 1899.

Some images used on this blog are sourced from the internet and are assumed to be in the public domain. We make every effort to ensure proper attribution, but if you are the owner of an image and believe it has been used without proper permission, please contact us so we can give proper credit or remove the image as requested.

By Ali Ahmad
From: Nottingham, UK
Age: 16 years old

“There is a hospital which can hardly be described either with words of mouth or pencil…. This carefully and painstakingly constructed hospital is home to many rich and poor, young and elderly, who suffer from various illnesses,”- famous Turkish traveller and writer Evliya Çelebi (AD 1611–1682/3), who visited Edirne in 1652, mentioned the complex in his book of travels Seyahatname

The Imperial Vision

While 15th century Ottoman Empire is usually praised for its military dominance, becoming a renowned global superpower thanks to advanced tactical and gunpowder warfare of his father, Fatih Sultan Mehmed II, Sultan Bayezid forged his own greatness at the edge of the old Ottoman capital, Edirne.

Also known as Dar-ül Mülk (The House of the Kingdom) the Sultan Bayezid II Külliyesi rises from the Thracian plain like a city unto itself, domes catching the golden rays of sunlight that spread across the heartland of the empire, courtyards that hum with the pulse of fountain water and linden. In the final years of the 15th century the medical complex announced an imperial vision that exceeds mere political sovereignty. The Sultan emerges here not principally as a conqueror or an administrator, but as a patron whose munificence advanced the frontiers of empirical medicine and humanitarian architecture. The complex is an example of a revolutionary integrated ecosystem-one in which architectural design, clinical science and spiritual care converged to pioneer holistic medicine centuries before the term entered western lexicon. 

Architectural Therapeutics – Design Meets Healing

In 1488 Mimar Hayruddin completed the Padishah’s (sultan) orders and the complex consisted of the following: a medical school (madrasah), hospital, an imaret (a social aid that provided food to the poor and the staff free of charge), a mosque, Turkish baths, a bridge and watermill which was a source of income, janissary band (mehterhane) and an elementary school.

The hospital featured an hexagonal courtyard, representing a departure from both the cruciform plans of Seljuk predecessors and the expansive quadrangles of classical Sinanian mosques. The hexagonal courtyard was a calculated clinical and architectural instrument with patient cells lining each facade, permitting a small medical staff to survey and service a large patient population with minimal transit time. Centralized sightlines from the courtyard arcades meant that a single tabib (traditional healer) could observe multiple entrances simultaneously, an early exercise in operational efficiency.

Furthermore, a phenomenal part of the complex was the acoustic engineering. Central ornamental fountains were not mere adornment; their placement within the hexagonal core created a resonant chamber in which the sound of falling water was channelled, via the geometry of the arcades and the cell apertures, directly into patient quarters, this act of care in the inpatient section of a hospital was a medical marvel considering how many other countries in the 15th century sentenced many mentally ill patients to death. Natural illumination was also a factor taken into consideration, long understood in Galenic and Ibn Sīnāwī (Avicennian) physiology it was optimized through the cell orientations and window proportions, which captured angled daylight while excluding the meridian glare.

The Holistic Paradigm—Music, Aromatherapy, and the Humors

Refined by clinical observation the system of humoral ontology (ahlat-ı erbaa) inherited from Ibn Sīnā and al-Rāzī, tabibs now restored the humors by exposing a patient to atmospheric and sensory influences. Within these resonant walls, the institution pioneered an acoustic therapeutic framework unmatched in its contemporaneous world. The Darüşşifa’s register, preserved in fragments within the Prime Ministry Ottoman Archives document salaried musicians, including neyzens, kemançe players, and singers, who performed prescribed maqams as timed medical interventions. For instance: rast (a lower pitched music scale) would be implemented to ease melancholic withdrawal; hicaz (a more emotional and nostalgic scale) induced cathartic weeping and saba (highly spiritual and moving tone) addressed inertia, while uşşak and suzidil (both being warm and comforting) calibrated against insomnia. In medical manuscripts at the time music therapy was never meant to be a way of faith and religious therapy but was used rationally in their understanding of human anatomy to restore the balance of humors and illnesses.

This auditory treatment was synthesized with environmental aromatherapy and hydrotherapy. Thanks to the brilliant design by chief imperial architect Mimar Hayruddin, the hospital’s innovative hexagonal architecture amplified the soothing acoustics of the central marble fountain.

As the water ran constantly day and night it was effectively used as an early form of ‘white noise’ and effortlessly drifted into every patient room. Furthermore, the sound of running water masked the distressing uproar of the hospital such as cries or panic, consequently shielding patients from additional distress. while the külliye’s botanical arrangement: rose gardens, lily beds, cypress alleys, and herbaceous borders of basil and mint were composed with explicit therapeutic intent. 

Long before the formalisation of modern aromatherapy, patients inhaled what physicians understood as pharmacologically active air. The aroma of different herbs in addition to the tranquillising sound of running water and the music played was utilised to alleviate the patient’s apprehension. the multi-sensory environment was famously documented by the traveller Evliya Çelebi (as mentioned at the start), who observed that:

“There is a stage for the musicians in the centre of the building… a music group consisting of singers and instrumentalists comes to play for the patients. They play different musical modes (makams) according to the patients’ conditions, which brings great comfort to their souls… The sound of the music, combined with the splashing water from the central fountain, acts as a remedy for all diseases.”

Integration, Global Legacy & The Resonant Conclusion

Critically, the medical Medrese sat adjacent to the hospital wards, a spatial adjacency that generated an early prototype of the integrated teaching hospital. Students did not learn solely from commentaries; they accompanied physicians on rounds, observing diagnosis and treatment.  

Overall, the Sultan Bayezid II Darüşşifa endures as evidence that genuine healing requires treating mind, body, and environment as a unified whole ensuring that treatment remained entirely free for all citizen: Muslim, Christian; Turk, Greek, Roma; noble or destitute. Care was construed as a civic and divine obligation, not a commercial transaction. Transformed today into a Health Museum, its domes still shelter the architectural memory of a medicine in which compassion was structural, and the line between science and mercy was deliberately, permanently dissolved.

The below two images show enactments of healing methods found in Şerefeddin Sabuncuoğlu’s book of illustration.

Some images used on this blog are sourced from the internet and are assumed to be in the public domain. We make every effort to ensure proper attribution, but if you are the owner of an image and believe it has been used without proper permission, please contact us so we can give proper credit or remove the image as requested.

By Aditya Fajrham Kevi
From: Bukittingi, Indonesia
Age: 27 years old

A gazel meditates on writing as conquest, blending calligraphy, love, hurūfism (numerology), and empire. The ghazi shapes meaning through disciplined takva (will), uniting East and West, flesh and spirit. letters become architecture, metaphors garrisons, and unfinished cadence destiny, asserting that deliberate imagination can found both poems and realms across history and desire.

Consider first the ink. It is not merely soot and gum. It is the stubbornness of a will that has stared into the abyss between a night and the dream (ʿOsmān’s). Before this kalem touches the acoustics of a two-dimensional parchment, it exists as pure potential—murky Bosphorus of daydreams contained in a humble well of sustenance. To compose is to commence a conquest; each word is a standard (Sandžak) planted upon the blank, resistant field of the page. The platform itself is Anatolia in the fourteenth century: the beaten pulps of fractured Beyliks, a porous backbone of unresolved loyalties and intrigues of “bad faith” (per Ibn Taymiyya), waiting for a hero to inscribe a moving calligraphy (dīwānī) upon its chaotic emptiness.

The poet’s posture is not that of a rest. Though he sits as a Gazi upon the helping cushion of his own solitude, his spine the obelisk of a universe in self-assembly. The inspiration is not a rocking Muse, but a relentless osmosis from within the breast, a kılıç (saber) of worry seeking its kılıf (sheath) in form. He is not writing of love as a mere sentiment; he is, as series of continuous and fiery gallops of the stallions (al-ʿādiyāt Suresi), a sovereign principle that may organise disparate realms into a coherent state of the heart. The beloved, then, assumes the shy front of his Second Rome: not a cathedral to be sacked, but a world to be harmonized, a prophecy to be fulfilled. To grasp Her is to bridge the gap between the ḥadīth and the gazette.

Begin with the dot (nokta). All meaning condenses into a point of pure, focused will. From this, the first letter emerges—a vertical stroke, a minaret of Meaning against the dawning vantage of vision and gustation. It is the ʾalif (ا), the unwavering affirmation, the sword unsheathed. It stands alone, a declaration of unity. But sovereignty is lonely. It seeks connection, dialogue, the interplay of forces. Thus, it curves into a bāʾ (ب), embracing the ʾalif Austerity. The bâ is the vessel, the womb of all that follows, the just marvel that contains multitudes, as they whisper the first secret of existence: that Majesty requires a medium.

The composition progresses as a campaign of synthesis. One does not merely juxtapose Persian floral imagery with the intoxicating (10%) ode (qaṣīda) of ʿĀshūrāʾ. One marries them. The dīvān is like the paired cupolas of a great külliye: one echoing the semblance of past Caesars, with Romantic proportions that still the soul; the other inscribed with the flowing, vegetal arabesques of Shiraz, a testament to a beauty that grows and entwines. The em dasher, like İskender, knows that true power lies not in erasure, but in the creation of a new whole from profound opposites. The resulting structure is neither fully East nor West, but a moderate, self-effacing Stamboul as testament to a mind that could hold two worlds in a single, tensile thought.

Every metaphor must be weighed, not for mere beauty, but for its numerical metrics. Is the beloved’s eyebrow the new moon? Then calculate the value of hilâl. Does her cheek reflect the rose? Unpack the essence of gül. In this silent numerology, a deeper architecture is revealed. The curve of a mīm (م) is both a closed circle and an open embrace; its value guarantees completion and containment (40). When scattered throughout the poem, these letters are becoming a lot more than just ornaments; it appears, as if, they are garrisons of niyet, holding the spiritual territory of the verse.

A true lover works in registers, moving seamlessly from the tangible to the Qurʾānic. The scent of the beloved’s perfume is both the literal amber brought by Venetian galleys to the ports of Galata and the fragrant proof of IYI. The saltwater that dampens each twist and turn is of tears of human longing or of the Pacific Ocean of a separation that spans centuries. This is where takva is—the integrity that functions on each and every level. It is pragmatic, for it moves the heart; it is symbolic, for it maps the heavens; it is mainstream, for it speaks of puppy love; it is esoteric, for it conceals the sirr of strokes in its sighs.

And what of the prime that causes this entire creation? It is a will that submits only to its own Highest Nature. It is the hilt that chooses its own hand, not out of vanity, but out of a perfect snug of warm recognition. To sign under the pseudonym Avnî—Godsped—is here the ultimate discipline: it is to align one’s personal desire with the eternal ambition that courses through time. It is to feel, in the act of choosing an image or breaking a line, the same formidable certainty that looks upon a crumbling thousand-year-old wall and sees not a barrier, but a summons. This will is the bridge between a certain “the Kid” (Şehzade) of unfortunate expectations and a destiny liberated (futūḥ) in a pack and drags of the Red Apple (Kızılelma).

The final couplet approaches: the final rows of charging mandem and stirred emotions. But great songwriting, like the Great Delusion (1432–1453), must understand the power of the unrealized. The rhyme scheme yearns for closure, yet the most haunting ghazal leaves a resonant, unresolved note hanging in the silent air of the nightingale. It is the stanza not written for Rome, the campaign deferred by the skepticism of lesser kayserler who could not see the horizon as he saw it. This unfulfilled cadence is not a failure; it is the open door to eternity. It is what allows this poem to escape its era, to become a timeless, cosmic aspiration that others, of other ages, will hear as an echo of their own inner imperative.

Thus, this painting is complete. The Ḥurūf, scattered like strategic outposts across the humbled page, now form a silent, yet liturgical testament. The vertical certainty of the Lāms (ل ل ل) guards the flanks of the meaning. The concluding Hāʾ (ه) is not an end, but an exhalation—the release of the breath held during the entire act of creation, the soft sound of arrival at a destination that is also a new beginning. It is a new reality, a mental legacy that may not have been etched on paper, but splashed onto the very air of change.

It proves that to microdelete and/or microduplicate a few lines of verse with absolute intention is to perform the same macrocosm as forging an empire (dawla) from the foremost of a clique of a clan of a Godforsaken populace: both are the art of making the imagined world inevitable, of outcutting infidelity, of acquiring survival over the chains of restraints around what is golden, of bending the pliable wall of circumstance around the unyielding cannonball of İrade.

And in that act, the March of Victory, by what is true, is Ever-Manifest, for or against the Great, Ebü ʾl-Fetḥ am yours truly.

By Rameen Kamran
From: Islamabad, Pakistan
Age: 17 years old

AHMED CELEBI’S FLIGHT OVER THE BOSPHORUS

The Ottoman Empire is often synonymous with the powerful sultans, imperialism, and ornate palaces, but behind this image is an equally significant legacy of contributions in science, arts and learning. As the successors and the continuators of the glorious Islamic empires, the Ottomans carried forward their legacy of learning and made extensive contributions to engineering, medicine, astronomy et cetera. Long before the Wright brothers took their first flight, Hazerfan Ahmed Celebi defied gravity through his intercontinental flight through the skies overlooking the Topkapi in the reign of Sultan Murad IV. For Centuries, humans have been looking for a way to emulate the way birds and other flight animals soar through the endless skies touching the ceiling of the earth but Ahmed Celebi was courageous enough to be the first man who breathed life into that dream. 

BEFORE THE FLIGHT

Inspired by the drawings of Leonardo Da Vinci, Ahmed Celebi devoted himself to the studying of the flight of the birds and then engineered a rudimentary set of wings, imitating wings of the majestic eagle. Hazerfan did not leapt over the Galata the first time. He is said to have carried out various small flights first in different elevations of Istanbul. Ahmed also trained his body to maintain balance, endure the pressure exerted by the winds and to control his breathing during the flight. This was not an easy task. It took focused training and unflinching determination. 

THE HISTORIC FLIGHT

According to the account of Evliya Celebi, an Ottoman traveler, Ahmed Celebi took a leap from the top of Galata Tower, one of the highest points of the city, in 1632. Harnessing the power of aerodynamics and years of practice, he glided over the strait of Bosphorus and crossed Europe to Asia. He landed triumphantly in the Doğancılar district of Üsküdar, surprising the spectators and according to one legend, the adoration of Sultan Murad IV himself. 

LEGACY

Sultan Murad IV, being highly impressed from Hazerfan’s flight, awarded him with gold but later exiled him, fearing that his prowess might endanger the established order. He suffered a fate not unknown to the brilliant minds of the day and age where innovation was considered heresy. But his legacy of being the pioneer aviator lived on. 

CONCLUSION

Ahmet Celebi’s leap has become a symbol of innovation not just limited to Turkey but beyond. His story represents the true essence of scientific curiosity in the minds of the ottomans, human ingenuity and the desire to achieve something great. It served and continues to serve as an inspiration for engineers, dreamers and futurists all over the globe. Long before modern aviation, Ahmed envisioned a world where sky was accessible for humans as a passage. He taught us that the true spirit of innovation begins by cultivating a  mindset by challenging one’s own self to achieve greatness. 

REFERENCES

https://www.egypttoday.com/Article/4/8375/Muslim-pioneers-of-aviation-17th-century-flight-in-Istanbul

https://www.motleyturkey.com/hezarfen-the-first-flying-person/

https://www.aviationfile.com/who-is-hezarfen-ahmed-celebi/

PHOTOGRAPHS

All the pictures used in this article do not belong to me. They belong to their original owners and efforts have been made to find the owners.

Some images used on this blog are sourced from the internet and are assumed to be in the public domain. We make every effort to ensure proper attribution, but if you are the owner of an image and believe it has been used without proper permission, please contact us so we can give proper credit or remove the image as requested.

By Taha Farooq
From: Gothenburg, Sweden
Attending: Software Engineering and Management, University of Gothenburg
Age: 20 years old

One often thinks that greatness, in its purest form, is anonymous. It leaves behind no portraits, no gilded tombs, no books of self-regard. It leaves only traces of intelligence cast into the world: a bridge that endures a flood, a dome that holds the sky, a quiet flow of water that never falters. Mimar Sinan, the imperial architect of the Ottoman Empire, lived to nearly a hundred years and raised hundreds of structures, yet he called himself only el-Fakir (the humble one). And what is humility, if not the ability to build without needing to boast?

Sinan emerged from a system which understood architecture as a form of wisdom. The Ottoman court of the sixteenth century was intensely intellectual, filled with polymaths, mathematicians, cartographers, and scholars of geometry. 

As Gábor Ágoston reminds us, Ottoman technocrats operated in a rational framework, where “practical science served not only utility but imperial dignity.”[1] Miri Shefer-Mossensohn, too, notes in her study Science Among the Ottomans that the boundaries between spiritual and scientific knowledge were far more permeable than modern categories allow.[2]

To walk beneath one of Sinan’s domes is to experience true levitation. To put it poetically, his mosques rise as if the earth itself had exhaled, and the dome hovered where the breath once was. But such weightlessness is hard-won, even in engineering. 

Consider the Selimiye Mosque in Edirne, which Sinan described as the culmination of his life’s work. There he raised a dome larger than that of Hagia Sophia, resting on eight slender piers spaced far apart. It was a daring structural gesture, achieved through precise calculations of thrust and counter-thrust, an understanding of tension and gravity that approached the poetic. Yet, he did that without replicating Hagia Sophia. He rather resolved it. 

Metaphorically, if domes were his poetry, aqueducts were his grammar. Istanbul, the empire’s heart, had long struggled with water. Byzantine systems had collapsed or clogged, and new imperial complexes, like the Süleymaniye Mosque and its surrounding külliye, demanded a purer, more reliable supply. 

Sinan revived and vastly expanded the Kırkçeşme water system, sourcing springs up to 55 kilometres away, which was more than a matter of volume. The water had to descend gently by gravity alone, lest stagnation result in impurity or speed causing overflow.[3] That is, without pumps, without pressure, without haste. The gradient had to be so gentle as to be almost imperceptible, never more than a few decimeters drop per kilometer. Any steeper, and erosion would follow; any shallower, and stagnation. 

To balance the flow over such terrain required an almost prophetic grasp of topography. He surveyed valleys and ridges, then entwined through them conduits so precise they suggest, as Heinz Gaube notes, a “cosmological grammar translated into urban syntax.”[4]

He built channels enclosed in stone, often underground, to keep the water shaded, pure, and cool. Settling basins allowed silt to fall, and covered cisterns stored reserves. His materials were chosen precisely for their capacity to resist contamination: smooth mortar linings, enclosed flumes, lead-tipped fountains. Water, too, had to arrive clean. Sinan designed enclosed channels, covered cisterns, and protective vaults. Settling basins allowed silt to fall, and stones were carefully chosen to prevent contamination.

When the course met ravines or streams, Sinan’s solution was simple elevation. Among the many solutions he devised, the Mağlova Aqueduct stands as a work of sublime balance. Two tiers, more than 250 metres in length and over 35 metres high, the structure had to survive both seismic tremors and catastrophic floods. 

It appears to be a relic of antiquity. Yet it was a modern structure for its time, rebuilt by Sinan after a flood in 1563 using principles that married Gothic verticality with Ottoman seismic realism. He widened the bases of the piers into pyramidal forms, embedded internal drainage conduits, and designed the arches not just to hold but to flex with the weight of water and earth’s occasional trembling.

There is something sublime in the thought that a structure meant to carry water could also carry time. The Kırkçeşme system, capable of delivering over 4,000 cubic meters of water daily, became part of the city’s metaphysical infrastructure. 

Gülru Necipoğlu writes that Sinan’s waterworks functioned as an “extension of cosmic order,” their flow mirroring divine regularity.[5]. They were waqf in motion, more like pious donations in stone and flow. It was a system that merged environmental engineering with moral duty, echoing Tursun Beg’s earlier view that “good rule is known by the building of cities and the restoration of ruins.”[6]

His domes were the inverse of his aqueducts. One rose from earth to echo the heavens; the other descended through land to serve what lay below. Both required the same intelligence: a trust in geometry, a feel for resistance, a willingness to listen to the language of terrain. One might say that where Leonardo imagined flight, Sinan achieved levitation.

He built in a city that trembles. Istanbul, cradled by fault lines, offered no forgiveness for errors in calculation. Sinan’s great mosques, including the Süleymaniye, were fitted with subtle seismic features: hollow corner towers, flexible buttresses, load-distributing half domes, and layered arches designed to dissipate lateral forces. Earthquakes struck in 1557 and again in 1569, yet the structures stood. We measure architects today by how well they beautify a skyline; Sinan must be measured by what still stands after the ground beneath it moved.

His written works, though few, reveal a mind attuned to both metaphysics and mathematics. In Tezkiretü’l-Bünyan, he reflects on domes not only as spatial solutions but as spiritual acts: “By the help of God,” he writes, “I calculated the measure of the dome to rise as a canopy of the heavens, such that it did not collapse even with the trembling of the earth.”[7] It is a statement of humility, yes, but in essence, the voice of a man who knew his dome would not fall because he had made it, like the heavens, to obey order.

Evliya Çelebi, a century later, called him “a second Solomon whose fingers held the pen of geometry and whose soul belonged to prophecy.”[8] Heinz Gaube, writing centuries after that, saw in Sinan’s work a “cosmological grammar translated into urban syntax.”[4] 

His legacy is also pedagogical. He trained over a hundred apprentices, among them Sedefkar Mehmed Agha, who would design the Blue Mosque. He codified a style: domes that hover over unified spaces, courtyards framed by logic, aqueducts that outlive floods. From Bosnia to Baghdad, the curve of his thought can still be traced in stone.

To call him the Ottoman Da Vinci is to make him legible to the Western canon. One might concede that, at times, such a parallel becomes a regrettable necessity, owing to the widely held, albeit often specious, contention that the Ottomans harbored an innate resistance to innovation. 

In essence, however, Sinan did not need to draw Vitruvian men to understand proportion, nor study Galen to understand flow. His laboratory was the city; his manuscripts were bridges. And though we have no self-portraits, no mirror-written notebooks, we have something more durable: the quiet murmur of water still flowing into Istanbul, the steady silence of a dome that has not cracked.

References

1. Gábor Ágoston, Guns for the Sultan: Military Power and the Weapons Industry in the Ottoman Empire(Cambridge University Press, 2005).
2. Miri Shefer-Mossensohn (ed.), Science Among the Ottomans: The Cultural Creation and Exchange of Knowledge (University of Texas Press, 2015).
3. Doğan Kuban, Ottoman Architecture (YEM Yayın, 2007).
4. Heinz Gaube, “Ottoman Town Planning and Urban Design,” Environmental Design, Vol. 1 (1984).
5. Gülru Necipoğlu, The Age of Sinan: Architectural Culture in the Ottoman Empire (Reaktion Books, 2005).
6. C. Max Kortepeter, “Ottoman Imperial Waterworks,” Archivum Ottomanicum, Vol. 1 (1969).
7. Mimar Sinan, Tezkiretü’l-Bünyan (ca. 1580s), quoted in Necipoğlu, 2005.
8. Evliya Çelebi, Seyahatnâme, Vol. I (17th century), trans. Robert Dankoff.

Images and Captions

1. (Left) Believed to be Mimar Sinan: Nakkaş Osman. “Ottoman Figures, Detail from a Manuscript.” 1579. Image. Wikimedia Commons. Accessed July 6, 2025. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:MimarSinan-Detail.jpg
2. Selimiye Mosque in Edirne: Rob Stoeltje (13th September 2014) Wikimedia Commons https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Selimiye_Mosque_(15051985908)_(cropped).jpg
3. Visegrad Drina Bridge: [Nyča, Julian (J budissin). “Visegrad Drina Bridge 1.” Photograph, August 20, 2007. Wikimedia Commons. Accessed July 6, 2025.https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Visegrad_Drina_Bridge_1.jpg
4. Bust of Mimar Sinan in Istanbul: Gryffindor. (2008, March). Bust of Mimar Sinan. Wikimedia Commons. https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Sinan_Caferaga_March_2008b.JPG

Some images used on this blog are sourced from the internet and are assumed to be in the public domain. We make every effort to ensure proper attribution, but if you are the owner of an image and believe it has been used without proper permission, please contact us so we can give proper credit or remove the image as requested.

By Emirhan Özkır
From: İstanbul
Attending: İstanbul Medipol University, Faculty of Communication, Public Relations & Advertising
Age: 21 years old

Şehzade Ömer Faruk Efendi hanedanın en güzel prensesleri Neslişah, Hanzade ve Necla Sultanların babası, Dürrüşehvar Sultan’ın biricik ağabeyi, Halife Abdülmecid Efendi’nin yegâne oğlu, Sultan Vahideddin’in damadı ve Sultan Abdülaziz Han’ın torunuydu. Kendi devrinde hanedanın en yakışıklı şehzadesiydi…

Şehzadenin Doğumu ve Çocukluğu

Ömer Faruk Efendi, 1898 senesinde Ortaköy’deki Feriye Sarayı’nda dünyaya geldi. Babası Sultan Abdülaziz’in oğullarından Halife Abdülmecid Efendi annesi Çerkes asıllı Şehsuvar Kadınefendi’dir. Abdülmecid Efendi yegâne oğlunu Mekteb-i Sultânî yani şimdiki Galatasaray Lisesi’ne gönderdi.

Mekteb-i Sultânî’den sonra o zamana kadar hiç alışılmadık şekilde tahsil hayatına Avrupa’da devam etti. Viyana Theresianum Koleji’ni ve Prusya Potsdam Harp Akademisi’ni bitirdi. Prusya hassa alayında üsteğmen rütbesiyle staj yaptı. Alman İmparatoru Kayzer Wilhelm’in muhafız alayına girdi. 1.Dünya Savaşı sırasında Galiçya ardından Verdun cephesinde görev yaptı. Almanya’nın en büyük iki madalyasını aldı.

1.85 boyunda, yakışıklı, entelektüel, zevk sahibi bir şehzadeydi. O dönemin İstanbul’un da kendisini uzaktan yakından tanıyan pek çok hanımın gönlünü çalmıştı. 1920-1924 yılları arasında Fenerbahçe Spor Kulübü başkanlığı da yapmıştır.

Aşk ve İnat: Sabiha Sultan’la Evlilik

Hıdiv İsmail Paşa’nın torunu Emine Fuad Tugay gibi pek çok uygun gelin adayı olmasına rağmen Faruk Efendi ikinci dereceden kuzini olan Sabiha Sultan’a âşıktı. Üstelik Sabiha Sultan Faruk Efendi’den 4 yaş büyüktü. Sabiha Sultan’ın babası o ve sırada padişah olan Sultan Vahideddin ile Faruk Efendi’nin babası Abdülmecid Efendi amcazade oluyorlardı. Sabiha Sultan’ın evlilik yaşı çoktan gelmesine ve onun da pek çok talibi olmasına rağmen sultanda halen evlenmemişti. Bu talipler arasında kimler yoktu ki, İran şahı, Mustafa Kemal Paşa, Müşir Ahmed Paşa’nın yeğeni Mehmed Ali Bey, askerler, diplomatlar ve daha kimler kimler…

Aralarında aşkında en inatçı olan Faruk Efendi oldu ve bu durumu annesi Şehsuvar Kadınefendi’ye anlattı. “Sabiha başka biriyle evlenirse bende intihar ederim!” dedi, yemeden içmeden kesildi. Nihayet Şehsuvar Kadınefendi, kocasının huzuruna çıktı “efendi hazretleri ben biricik oğlumu kaybedemem, ne olursa olsun bu evlilik olucak” dedi. Gençlik yıllarında çok samimi olan Sultan Vahideddin ile Abdülmecid Efendi’nin arasına son yıllarda kara kedi girmiş, birbirlerinden hiç hazzetmez olmuşlardı. Abdülmecid Efendi her bulduğu fırsatta o sırada padişah olan Sultan Vahideddin’in kararlarını tenkit ediyordu. Fakat oğlunun hatırı için istemeye istemeye de olsa saraya gitti ve vaziyeti padişaha izah edip Sabiha Sultan’ı oğlu Ömer Faruk Efendi’ye istedi. En az Abdülmecid Efendi kadar Sultan Vahideddin de olanları işitince şaşırdı, ama artık yapıcak bir şey yoktu…

Abdülmecid Efendi’nin saraya gittiği sıralarda, Faruk Efendi’nin annesi Şehsuvar Kadınefendi de Sabiha Sultan’ın annesiyle görüşmeye gitmiş, vaziyeti başkadınefendiye anlatmıştı. Nazikeda Kadınefendi de kocası gibi şok olmuş “nasıl olur böyle bir şey” demişti. Senelerdir kimseleri kabul etmeyen Sabiha Sultan bu evlilik teklifine müspet yaklaştı ve Faruk Efendi’yle evlenmeyi kabul etti. Nihayet 1920’nin nisan ayında evlendiler. Düğünden önceki gece Sabiha Sultan ve Faruk Efendi yanlarında bazı dostlarıyla beraber vakit geçirmişlerdi. Bunu işiten eski saraylı kalfalar “Mecid soyundan bir sultanla, Aziz soyundan bir şehzade evlenooorlar, birde düğünden önceki gece baş başa vakit geçiriyooorrlarrr, başımıza taş yağacak..!” demişlerdi.

Sultan Vahideddin kızına düğün hediyesi olarak Teşvikiye’de bir konak ve Rumelihisarı’ndaki Tophane Müşiri Zeki Paşa Yalısını verdi. Yeni evli çift umumiyetle kış aylarını Teşvikiye’deki konakta yaz aylarını da Rumelihisarı’ndaki yalıda geçirirlerdi. Düğünden yaklaşık 10 ay sonra ilk çocukları Fatma Neslişah Sultan’ı kucaklarına aldılar. Bu güzeller güzeli bebeğe Fatma adını şahbabası Sultan Vahideddin, Neslişah ismini ise büyükbabası Abdülmecid Efendi vermişti.

Gemi Ambarında Anadolu’ya Yolculuk

Ankara’nın davetine işgal kuvvetlerinin evini sarmasıyla icabet edemeyen Abdülmecid Efendi, 26 Nisan 1921’de oğlunu gizlice Anadolu’ya gönderdi. Bir geminin ambarında seyahat ederek İnebolu’ya geçti. Mustafa Kemal Paşa kendisinin İstanbul’da durmasının daha uygun olacağını bildiren bir telgraf çekerek geri dönmesini istedi.

Saltanat kaldırıldıktan sonra hükümet bütün şehzade ve damatların ordudan atıldığını ilan etti. Mesleğini çok seven, büyük bir tutkuyla yapan ve hakikaten çok iyi bir asker olan şehzade bu habere çok üzüldü. Bu hadiseden birkaç ay sonra halifelik kaldırıldı ve tüm hanedan ülkeyi terk etmek zorunda kaldı. 

İmparatorluktan Sürgüne

Ömer Faruk Efendi ve ailesi önce İsviçre’ye ardından Güney Fransa’nın Nice şehrine gittiler. 1926’da kayınpederi Sultan Vahideddin vefat edince cenaze işlemleriyle Faruk Efendi ilgilendi ve kayınpederinin cenazesini Şam’a götürdü.

Memleketini çok seven bir vatansever olan Faruk Efendi evinin her tarafını Türk bayraklarıyla donatmıştı. 1931’de kız kardeşi Dürrüşehvar Sultan Haydarabad Nizâmı’nın oğluyla evlenip ailenin maddi durumu düzelince Faruk Efendi’de kendine Lancia marka bir araba aldı. Arabasında da tıpkı evinde olduğu gibi Türk bayrağı çekiliydi. Arabayı çok süratli kullanması sebebiyle Abdülmecid Efendi, “Oğlum, sana bayraklı deli diyecekler” diye takılırdı.

Şehzade sert görünüşüne rağmen fevkalade eli açık ve merhametli bir insandı. Büyük kızı Neslişah Sultan’a da zaten hep “kızım âlicenap olacaksın” dermiş. Nice’te cami olmadığından Osmanlı hanedanından vefat edenlerin cenazesini, kadınsa Sabiha Sultan, erkekse Faruk Efendi yıkardı.

Zor Zamanlar ve Kızların Evliliği

1938’de Avrupa’da yeni bir savaş çıkacak endişesiyle ve evlenme çağına gelmiş kızlarına münasip Müslüman talipler bulma maksadıyla Faruk Efendi ailesiyle beraber Mısır’a taşındı. Hakikaten de Faruk Efendi’nin korktuğu olmuş 1939 eylülünde 2.Dünya Savaşı başlamıştı. Savaş başlayınca bankalarla irtibat kesildi, Paris’te yaşayan Halife oğluna para gönderemez oldu. Ailenin bu maddi sıkıntıdan kurtulmasının tek çaresi kızların iyi evlilikler yapmasıydı. Bu vesileyle 1940 senesinde 1 hafta arayla önce Hanzade Sultan sonrada Neslişah Sultan evlendi. İkisi de kendilerinden yaşça büyük Mısırlı prenslerle evlendiler. 

Bir Evliliğin Sonu ve İkinci Bahar

Kızların evlenmesinden birkaç sene sonra büyük bir aşkla evlenen Sabiha Sultan ve Faruk Efendi’nin evliliği üzerinde kara bulutlar gezinmeye başladı. Üç kızını da evlendirmiş, artık torun sahibi olmuş Faruk Efendi 28 senelik evliliğine son vererek 1948’de Sabiha Sultan’ı boşadı.

Ardından kısa bir zaman sonra amcası Yusuf İzzeddin Efendi’nin kızı Mihrişah Sultan’la evlendi. Bu cihetten iki sultanla evlenmiş tek şehzade Ömer Faruk Efendi’dir. İleri ki yıllarda Faruk Efendi kalp krizi, böbrek yetmezliği gibi çok ciddi rahatsızlıklar geçirdi, neredeyse ölümden döndü. Bu dönemde ikinci eşi olan Mihrişah Sultan kendisine çok iyi baktı, bu sebeple Neslişah Sultan babasıyla aralarında geçen tatsız hadiselere rağmen “Mihrişah Sultan’a hep medyun-u şükran duydum, babama çok iyi baktı” derdi.

Fakat hastalıkları atlattıktan sonra Faruk Efendi Mihrişah Sultan’dan da boşandı. Mihrişah Sultan İstanbul’a dönüp ikinci bir evlilik yaptı ve ikinci evliliği de bittikten sonra Taksim’de kuzini Fatma Gevheri Sultan’la beraber yaşadı. 

Vatan Hasreti İçinde Geçen Son Yıllar

Faruk Efendi biriktirdiği az bir miktar parayla İskenderiye’de deniz kenarında mütevazi bir ev yaptırmıştı. Burda tek meşgalesi balık tutmak, Türkiye’den gelen kitapları okumak ve küçük bir el radyosundan Türkiye haberlerini dinlemekti. Kızı Hanzade Sultan’ın Paris’ten gönderdiği parayla hayatını devam ettiriyordu. Masasında hep bir kavanoz içinde vatan toprağı ve ay yıldızlı bayrak duruyordu. Faruk Efendi alafranga görüntüsüne rağmen hususi yaşamında tıpkı büyük dedesi Sultan II. Mahmud gibi Şark usulü yaşamayı severdi. Neslişah Sultan babasının et ve pilavsız sofraya oturmadığını, sakatat yemeyi çok sevdiğini, “tatlının şerbeti boğazımı yakmalı” dediğini anlatırdı. Hanedandan Türkiye’ye kavuşmayı en çok isteyenlerden biri de Faruk Efendi’ydi, son senelerinde Prens Abbas Halim’in İskenderiye’deki evinde misafir olarak yaşadı.

Bir zamanların İstanbul’un da kadın erkek herkeslerin hayran olduğu o yakışıklı, uzun boylu, entelektüel asker şehzade 28 Mart 1969 gecesi 71 yaşında memleket hasreti içinde yaşama veda etti. Vefat ettiğinde şehzadelerin Türkiye’ye dönmesine müsaade eden kanun henüz çıkmamıştı. En büyük hayali İstanbul’da ölüp orada gömülebilmekti. Devamlı masasının üstünde duran vatan toprağının ölünce kabrine konulmasını vasiyet etmişti.

Faruk Efendi vefat ettiğinde o sırada İstanbul’da yaşayan Sabiha Sultan kendisine baş sağlığına gelmeyenlerle selamı sabahı kesti. Neslişah Sultan “anne boşanmıştınız, niçin baş sağlığına gelsinler” diyince, “evet kızım boşanmıştık lâkin amcazadem oluyordu onun içün gelmeleri gerekirdi” demişti. Fakat hakikat şuydu: Onca yaşananlara rağmen Sabiha Sultan hâlâ Faruk Efendi’ye âşıktı. Zaten vefatından önce de Mısır’dan gelen her tanıdığını sıkıştırır “Faruk nasıl ?” diye sorarmış.

Faruk Efendi’nin na’şı 1977’de büyük kızı Neslişah Sultan tarafından Mısır’dan İstanbul’a nakledildi. Büyük babası Sultan Abdülaziz’in de medfun bulunduğu Sultan II. Mahmud Türbesi’ne defnedildi.

Some images used on this blog are sourced from the internet and are assumed to be in the public domain. We make every effort to ensure proper attribution, but if you are the owner of an image and believe it has been used without proper permission, please contact us so we can give proper credit or remove the image as requested.