By Emirhan Özkır
From: İstanbul
Attending: İstanbul Medipol University, Faculty of Communication, Public Relations & Advertising
Age: 21 years old
Sultan V. Murad Sultan Abdülmecid Han’ın en büyük oğludur. Annesi Çerkes asıllı Şevkefza Kadınefendi’dir. Sultan Murad 1840 senesinde Eski Çırağan Sarayı’nda dünyaya geldi. Babası Sultan Mecid’in 1861’deki vefatı üzerine amcası Sultan Abdülaziz tahta geçti. Amcasının padişah olmasıyla beraber kendisi de veliaht şehzade oldu. Amcası Sultan Aziz’le beraber Avrupa seyahatine çıktı. Sultan Aziz’in 1876’da darbeyle tahttan indirilmesinden ardından tahta çıktı. Ancak yaşanan hadiselerden sonra bir takım psikolojik rahatsızlıklar yaşaması sebebiyle 93 gün tahtta kaldıktan sonra tahttan indirildi ve yerine kardeşi Şehzade Abdülhamid Efendi geçti. 1876’dan 1904’deki vefatına kadar ailesi ve maiyetiyle beraber Çırağan Sarayı’nda yaşadı ve orada vefat etti. Yeni Camii’deki Cedid Havatin Türbesinde medfundur.
Elâru Mevhibe Başkadınefendi (1835-1936)
Elâru Mevhibe Kadınefendi 6 Ağustos 1835 tarihinde Tiflis’te dünyaya geldi. Aslen Gürcü’dür ve Tarkanişvili Ahmed Bey’in kızıdır. Gerçek adı Mevhibe’dir, saray gelenekleri gereği kendisine Elâru ismi verildi. Erkek kardeşi Tarkanişvili Halil Bey, sarayda İstablı Amire dairesinde hizmet etmiştir. Halil Bey’in kızı Güliter Hanım V. Murad’ın oğlu Şehzade Selahaddin Efendi’yle evlendi. Küçük yaşta saraya verilmiş ve sultanlardan birinin yanında büyümüştür. Şehzade Murad Efendi’yle 2 Ocak 1857 tarihinde Dolmabahçe Sarayı’nda evlendi. Şehzadeden çocuğu olmadı. Kocasının tahta çıkmasıyla 93 günlüğüne başkadınefendi oldu. Ancak V. Murad’ın tahttan indirilmesiyle onunla birlikte Çırağan Sarayı’nda yaşamaya başladı.
Elâru Mevhibe uzun boylu, ela gözlü güzel bir kadındı. Tamamiyle Avrupai giyinir ve o derece şaşaalı bir hayattan hoşlanırdı. Onu gören ve tanıyanlar vaktiyle güzel olduğunu anlatırlar. Murad Han’ın vefatına kadar Çırağan Sarayı’nda yaşadı, bu dönemde harem halkını temsilen Sultan II. Abdülhamid’e mütemadiyen mektup yazdı ve padişahtan sadaka ricalarında bulundu. Sabık hükümdar V. Murad vefat edince, Sultan Hamid’e ağabeyinin vefat haberini 5 Eylül 1904 tarihinde bir mektupla bildirdi.
Kocasının vefatından sonra Şişli’de kendisine tahsis edilen bir konağa yerleşti. Çırağan senelerinden alıştığı hayat tarzını kendi konağında da devam ettirdi, sokağa hemen hemen hiç çıkmadı. İşgal yıllarında dış dünya ile irtibatını tamamiyle kesti. Tek meşgalesi bahçesiydi, orada çiçekleri ile uğraşıyor çok vakit geçiriyordu. Fakat zamanla yaşlılığından dolayı bahçeye de çıkamaz oldu. Senelerdir yanında olan vefakâr kalfalar sayesinde iyi bakılarak uzun bir hayat yaşadı. Elâru Mevhibe Kadınefendi 21 Şubat 1936’da Şişli’deki konağında vefat etti. Yaklaşık 101 yıllık ömrüyle en uzun yaşayan padişah eşlerinden biri olmuştur.
Reftarıdil Kadınefendi (1838-1936)
Reftarıdil Kadınefendi Çerkes olup Hatko ailesine mensuptur. 1838’de Kuzey Kafkasya’da Hatko Hatkoyuko Bey’in kızı olarak dünyaya geldi. Küçük yaşta üç kız kardeşiyle beraber saraya verildi, bunlar Terandil ve Ceylanmelek Hanımlardır. Reftarıdil çok güzel olduğundan Şehzade Murad Efendi’nin beğenisini kazanarak 4 Şubat 1859’da Dolmabahçe Sarayı’nda ikinci zevcesi oldu. Nikahtan iki sene sonra Murad Han’ın tek oğlu Şehzade Selahaddin Efendi’yi dünyaya getirdi. 1904’te Çırağan Sarayı’ndan çıktıktan sonra oğlu Selahaddin Efendi’nin yanında ikamet etti.
Yeğeni Cemile Dilberistan Hanım oğlu Selahaddin Efendi’yle evlendi. 1910’da Ortaköy’de bir konak satın alıp oraya taşındı ve vefatına kadar orada yaşadı. 1915’de vefat etmiş sadık padişahın eşi olduğundan o zamanki idare tahsisatını kesti. Ondan sonraki yıllarda başka hanedan mensuplarının yardımlarıyla yaşadı. Kadınefendiyi tanıyanlar dürüst ve iyi kalpli bir insan olduğunu anlatırlar. Diğer ortakları hep kilolu iken, o daima zayıf ve ince belliymiş. Çok güzel mavi gözleri varmış. Başkalarının kendisine kitap okumasını sever ve musikiye ayrı bir alâka ile bağlıymış. Başından geçen zor günlere rağmen daima güler yüzlüymüş. 1934’te çıkan soyadı kanunundan sonra “Hatgil” adını aldı. 3 Mart 1936 tarihinde Ortaköy’deki konağında vefat etti.
Şayan Kadınefendi (1853-1945)
Şayan Kadınefendi Çerkeslerin Natuhay boyuna mensup olup, 4 Ocak 1853’te Anapa’da dünyaya geldi. Babası Zan Batır Bey’dir. Küçük yaşta saraya verilmiş, 5 Şubat 1869’da Murad Efendi’yle evlenmiştir. Düğünden bir sene sonra Hadice Sultan’ı dünyaya getirdi. Diğer ortakları gibi kocasının 1904’teki vefatına kadar Çırağan’da yaşadı. 1915’de tahsisatı kesilince Şayan Kadın’da zor günler geçirdi, diğer ortağı Reftarıdil Kadınefendi gibi Ortaköy’e taşındı.
V. Murad’ın torunlarından Şehzade Ali Vâsıb Efendi Şayan Kadınefendi’yi anlatıyor:
“Çırağan’da altıncı dairede Sultan Murad’ın üçüncü kadını Şayan Kadınefendi otururdu. Kendisine üçüncü nine derdik. Bu kadınefendi oturmaktan büsbütün kötürüm olmuştu. Hadice Sultan’ın validesidir ve Efendisi Murad Han ile beraber Çırağan Sarayına girmiştir. Orada 50 sene kadar Çırağan Sarayından hiç çıkmamak şartı ile yaşadı. Meşrutiyet’te 1909’da Sultan Abdülhamid’in halinden sonra da “Efendim burada mahbusen vefat etti” diyerek kendisi de efendisine sadakatte kudsi bir prensip olarak bu mahbusiyeti kabul ve arzu etti.”
Şayan Kadınefendi’yi görenler hafif kilolu, daima koyu renkte elbise giyen, mavi gözlü, vaktiyle çok güzel olduğunu anlatırlar.
Sultan Vahideddin’in eşi Emine Nazikeda Başkadınefendi’nin Nedimesi Prenses Leyla Açba Şayan Kadınefendi’yi şu sözlerle anlatıyor:
“Halife Hazretleri’nin ilk yaptığı tarihi hareket bütün Osmanlı Hanedanını Dolmabahçe Sarayına yemeğe davet etmek oldu… Bilahare hayatımda ilk kez eski ve yeni dönemlerden kalma bazı meşhur sultan ve kadınefendiler ile tanıştım. Bilhassa Sultan V. Murad’ın haremlerinden Şayan Kadınefendi’den büyülenmiştim. Çünkü Şayan Kadın yaşlılığına rağmen hâlâ pek güzel ve akıllı bir kadındı. Fevkalade güzel konuşuyor, herkese son derece nazik davranıyordu…”
Şayan Kadınefendi son yıllarında aklî dengesini kaybetti, kendisine hizmet edenlere daima padişahı soruyor, en ufak bir seste “Asker sarayı basıyor” diye bağırıyordu. Pencereden dışarı baktığı zaman otomobilleri görünce “Bu atsız arabalar ile saraya gidilmez ki, efendimiz bu tuhaf şeylere binmez ki” dermiş.
Şayan Kadınefendi 15 Mart 1945 tarihinde Ortaköy’deki konağında 92 yaşında hayata veda etti.
Meyliservet Kadınefendi (1859-1891)
Meyliservet Kadınefendi 21 Ekim 1859 Batum doğumludur, Çerkes’tir. Eniştesinin Roma büyükelçisi olması sebebiyle ablası onu İtalya’ya götürdü ve ona mükemmel bir eğitim verdi, birkaç dil öğrendi. Sekiz yıl kadar İtalya’da yaşadıktan sonra Meyliservet ve ablası İstanbul’a geldiler. Meyliservet’in ablası V.Murad’ın kız kardeşi Refia Sultan’ı tanıyordu.
Refia Sultan’ı her ziyaret edişinde kocasından ayrı yaşamanın ne kadar zor olduğu anlatıyordu. Refia Sultan amcası Sultan Aziz’den büyükelçiyi İstanbul’a çağırmasını ve ona burada bir vazife vermesini istedi. Sultan Aziz yeğeninin isteğini yerine getirdi. İki kız kardeş teşekkür etmek için Refia Sultan’a gittiler, saray hayatını çok beğenen Meyliservet saraydan ayrılmak istemediğini söyledi. Refia Sultan, Meyliservet’e bir oda tahsis edip onu saraya aldı. Bu nedenle Meyliservet saraylı hanımlar arasında bir istisnaydı, kendi seçimiyle sarayda kalmayı tercih etti. Kardeşi Refia Sultan’ı ziyarete gelen Şehzade Murad Meyliservet’i görüp çok beğendi. Refia Sultan’a onunla evlenmek istediğini söyledi, 8 Haziran 1874’de Dolmabahçe Sarayı’nda evlendiler. Ertesi sene kızı Fehime Sultan’ı dünyaya getirdi.
Meyliservet 1891’de hastalandı, Murad Han’a “bu hastalıktan kurtulamayacağım, kızımı sana emanet ediyorum” dedi. Ertesi gün 9 Aralık 1891’de Çırağan Sarayı’nda vefat etti.
Resan Hanımefendi (1860-1910)
Resan Hanım Gürcü olup 28 Mart 1860 Artvin doğumludur. Babası Ömer Bey annesi Fatma Hanım’dır. Gerçek adı Ayşe’dir.
Küçük yaşta kardeşi Gülten Hanım’la beraber saraya verildi. Seniha Sultan’ın yanına büyüdü ve orada eğitim aldı. Murad Han Çırağan’da yaşarken Seniha Sultan tarafından zevce olarak Murad Han’a gönderildi. Nikah 2 Kasım 1877’de Çırağan Sarayı’nda kıyıldı. Kız kardeşi Gülten Hanım daha sonra yanına gönderildi ve nedimesi oldu. 1879’da Fatma Sultan’ı, 1880 yılında da Aliye Sultan’ı dünyaya getirdi. 1903’de küçük kızı Aliye Sultan’ı 23 yaşında kaybetti. Kocasının vefatından sonra bir süre daha Çırağan’da yaşadıktan sonra kızı Fatma Sultan’ın yanına taşındı. 31 Mart 1910’da 50 yaşında hayata veda etti.
Cevherriz Hanımefendi (1863-1940)
Cevherriz Hanım Çerkeslerin Ubıh boyuna mensuptur. 1863’te Soçi yakınlarında bir kasabada doğdu, babası Halil Bey Çerkes göçü sırasında kızını saraya verdi. Cevherriz Şehzade Murad Efendi’nin hareminde büyüdü. Şehzade’nin Notre Dame de Sion’a gönderdiği kızlardandır. Notre Dame de Sion’da çok güzel Fransızca öğrendi. Çırağan Sarayı’nda hizmeti sırasında Murad Han’ın beğenisini kazandı ve 1879’da evlendi. Çocukları olmadı. Üvey çocuklarına Fransızca öğretti. Kocasının vefatından sonra maddi sıkıntıya düşmesi sebebiyle 1914’te Sultan Hamid’in eski Berberbaşısı Hüsnü Bey’le evlendi. İkinci izdivacını çok kederli geçirerek 1940’ta İstanbul’da vefat etti.
Nevdürr Hanımefendi (1861-1927)
Nevdürr Hanım Gürcü olup Nakaşvili Rüstem Bey ile Fevziye Hanım’ın kızıdır. 1861 senesinde Batum’da dünyaya geldi. Küçük yaşta saraya alınıp Murad Han’ın validesi Şevkefza Sultan’ın hizmetine girdi. 1880 senesinde evlendi ancak çocuğu olmadı. V. Murad’ın vefatından sonra diğer ortakları Cevherriz, Remsşinaz ve Filizten Hanımlarla Bursa’ya gönderildi. Bursa’da birkaç sene kaldıktan sonra üvey kızı Hadice Sultan’ın yanına sığındı. Hadice Sultan üvey annesine maaş bağlanması için Sadaret’e pek çok kez ricalarda bulunduğu halde maaş bağlanmadı. Hadice Sultan 1924’de sürgüne gidince büsbütün zarurete düştü. Nevdürr Hanım 1927’de Beşiktaş’ta vefat etti.
Rems-şinaz Hanımefendi-Fehime Topcu (1864-193?)
Remsşinaz Hanım aslen Çerkes olup Bıjeduğ Hasan Bey’in kızıdır. Asıl adı Fehime’dir. Büyük Çerkes Sürgünü’nde ailesiyle beraber İstanbul’a geldi ve saraylı bir memleketlisi tarafından saray hizmetine kabul edildi. Yüksek ihtimal Şevkefza Sultan’ın hizmetindeydi ve böylece Murad Han’ın zevcesi oldu. 1880’li yıllarda evlendi, çocuğu olmadı. Murad Han’ın vefatından sonra 1910’a kadar Çırağan’da ikamet etmeye devam etti. 1910’da Çırağan’dan çıkartılarak bazı ortaklarıyla beraber Bursa’ya gönderildi. Daha sonra İstanbul’a geri dönerek vefatına kadar İstanbul’da yaşadı. Soyadı kanununda Topcu soyadını aldı. 1934’ten sonra vefat etti.
Filizten Hanımefendi (1865-1942)
Filizten Hanım Sultan V.Murad’ın Abhaza olan tek eşidir. 1865’te Pizunda yakınlarında doğdu, asıl adı Naime’dir. Babası Prens Şahin Bey Filizten’i sarayda bulunan yeğeninin yanına gönderdi. Filizten Hanım aynı zamanda Sultan Hamid’in eşi Peyveste Hanım’ın dayızadesidir. Sarayda iyi bir eğitimden geçti, çok güzel ud çalıp, fevkalede güzel sesiyle türküler söylermiş. Uzun boylu, ela gözlüymüş, uzun kestane rengi saçları varmış. Sultan Hamid, Filizten’in V.Murad ile evlenmesini isteyerek Çırağan’a gönderdi. Düğünleri 1887’de Çırağan Sarayı’nda yapıldı. Filizten Hanım’ın da çocuğu olmadı. Bursa’dan geri döndüğünde üvey kızı Fatma Sultan’ın yanında yaşadı. Fatma Sultan 1924’te sürgün edilince, Filizten Hanım kiraya çıktı. Mücevherlerini satarak hayatını sürdürdü. 1942 senesinde Erenköy’deki köşkünde vefat etti.
Kaynakça:
Açba, Harun. Kadınefendiler (İstanbul: Profil Yayıncılık, 2007), 98–115.
Açba, Leyla. Bir Çerkes Prensesinin Harem Hatıraları (İstanbul: L&M Yayıncılık, 2004) 149, 151.
Şehzade Ali Vâsıb Efendi, Bir Şehzadenin Hatırâtı (İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2005).
Some images used on this blog are sourced from the internet and are assumed to be in the public domain. We make every effort to ensure proper attribution, but if you are the owner of an image and believe it has been used without proper permission, please contact us so we can give proper credit or remove the image as requested.
